Zbiory historyczne

 

Wszystkie przedmioty gromadzone w Muzeum są obiektami „historycznymi” w tym sensie, że powstały w minionych okresach historycznych i liczą sobie z reguły kilkadziesiąt, a czasami nawet kilkaset lat. Jednak znaczna ilość zebranych obiektów oraz ich różnorodność, wynikająca przede wszystkim z pochodzenia i przeznaczenia, wymusiły konieczność podzielenia całości zbiorów na grupy tematyczne. Wydzielone zostały więc zbiory etnograficzne, artystyczne, techniczne, przyrodnicze, archeologiczne i historyczne. Te ostatnie miały obejmować szeroką gamę przedmiotów związanych z wyposażeniem mieszkań i sferą duchową, a także będących obiektem zainteresowania szeregu nauk pomocniczych historii, takich jak numizmatyka, medalierstwo, falerystyka, sfragistyka, weksylologia czy archeologia prawna.

Eksponaty zaliczone do zbiorów historycznych zostały przekazane do Muzeum w dużej części jako dary, a niektóre zakupiono na aukcjach i od osób prywatnych. Obecnie według stanu na dzień 1 stycznia 2014 r. w zbiorach Muzeum znajdują się 3224 obiekty zaliczone do tej grupy muzealiów. Część z nich, według stanu na koniec roku 1993, została opisana w tomie 20 „Rocznika Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie”. Poniżej scharakteryzowano większe i ważniejsze kolekcje z tej grupy.

 

Sztandary

Sztandar Polskiego Związku Pracowników Przemysłu Cukrowniczego w RP z 1926 r.
Obejrzyj galerię!

Jedną z większych kolekcji w zbiorach historycznych stanowią sztandary – jest ich wszystkich 160 sztuk. Wśród ich najliczniejszą grupę tworzą sztandary związku zawodowego pracowników rolnych funkcjonujących w państwowych gospodarstwach rolnych na terenie całej Polski oraz sztandary organizacji młodzieżowych, głównie z Wielkopolski. W tej drugiej grupie znajdują się sztandary Związku Młodzieży Wiejskiej z okresu międzywojennego i lat 70. XX w. Kilka sztandarów przekazały kombinaty państwowych gospodarstw rolnych oraz różne zakłady przemysłu spożywczego, w tym cukrownie. Do starszych należą pochodzące również z lat II Rzeczypospolitej sztandary kółek rolniczych.

Wiele sztandarów posiada drzewce z głowicami oraz pamiątkowymi gwoździami, niektóre zostały przekazane do Muzeum razem z szarfami pocztów sztandarowych oraz rękawiczkami chorążych.

Z innych weksyliów wymienić należy 7 szturmówek organizacji młodzieżowych z lat 70. i 80. XX w., noszonych w pochodach pierwszomajowych.

 

Proporce i proporczyki

Ta licząca 149 obiektów kolekcja obejmuje głównie proporczyki rozmaitych instytucji i przedsiębiorstw, jak: państwowe gospodarstwa rolne, przedsiębiorstwa hodowli roślin, ośrodki postępu rolniczego, kółka rolnicze, związki młodzieży wiejskiej i ludowe zespoły sportowe, zakłady i spółdzielnie mleczarskie, średnie szkoły zawodowe mleczarskie i rybackie, a także proporce Związku Zawodowego Pracowników Rolnych oraz zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych. Najnowszymi nabytkami z tej grupy jest kilkanaście proporczyków wytwórni sprzętu komunikacyjnego i państwowych zakładów lotniczych produkujących samoloty dla lotnictwa.

 

Medale

Medal pamiątkowy z Wystawy Rolniczo-Przemysłowej w Warszawie w 1885 r.
Obejrzyj galerię!

Medale stanowią największą grupę muzealiów historycznych. Liczy ona 705 obiektów. Do ciekawszych należą medale pamiątkowe i nagrodowe z wystaw rolniczych i ogrodniczych organizowanych na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w., a także w okresie międzywojennym. Jest ich łącznie 77 sztuk. Z lat 60. XIX w. pochodzi 5 medali wybitych na pamiątkę uwłaszczenia chłopów w zaborze rosyjskim. W okresie międzywojennym zostały wybite m.in. medale z Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w 1929 r. i z innych wystaw rolniczych i wystaw drobnego inwentarza.

Z lat powojennych pochodzą emitowane przez Mennicę Państwową medale upamiętniające osoby zasłużone dla wsi i rolnictwa, państwowe gospodarstwa rolne i ogrodnicze, fabryki maszyn rolniczych, przedsiębiorstwa melioracyjne, instytuty rolnicze, cukrownie i inne zakłady przemysłu spożywczego, a także medale bite przez średnie i wyższe szkoły rolnicze, spółdzielnie rolnicze, mleczarskie, banki spółdzielcze, kółka rolnicze, związki hodowców koni i organizacje pszczelarskie, jak też nadawane na wiejskich imprezach sportowych. Kilkadziesiąt medali to nagrody dla hodowców bydła, owiec, koni i trzody chlewnej przyznawane na wystawach hodowlanych różnego szczebla od lat 70. XX w. Szereg medali wybitych zostało z okazji targów rolnych, wystaw hodowlanych i ogrodniczych, wyścigów konnych oraz dożynek.

Pojedyncze medale pochodzą również z innych krajów Europu i Ameryki Północnej – dotyczą one także hodowli zwierząt, przemysłu rolniczego oraz muzeów rolniczych.

 

Statuetki

Wśród 23 statuetek znajdują się artystycznie wykonane nagrody przyznawane na Krajowych Wystawach Ogrodniczych organizowanych w Poznaniu w latach 1990-1998 (10 sztuk), a także nagrodowe z wystaw zwierząt hodowlanych nadane za osiągnięcia w hodowli koni (7 sztuk). Te ostatnie wykonane zostały najczęściej ze stopu metali kolorowych (głównie brązu), jak również z wypalanej gliny.

 

Znaki rozliczeniowe za pracę w rolnictwie

Znak rozliczeniowy za pracę z majątku Bruczków w pow. gostyńskim z XIX/XX w.
Obejrzyj galerię!

Znaki rozliczeniowe za pracę w rolnictwie, zwane też monetami dominialnymi, są jednym z głównych kierunków zainteresowań kolekcjonerskich Muzeum i stanowią jeden z większych zbiorów. Ogółem w Muzeum znajduje się 427 znaków rozliczeniowych za pracę wykonywaną w wielkich majątkach ziemskich. Pochodzą one z 98 miejscowości, w zdecydowanej większości położonych w Wielkopolsce. Wytwarzane były różną techniką i z rozmaitego materiału: blachy cynkowej, miedzianej, mosiężnej, żelaznej oraz z tektury. Użytkowane były w majątkach ziemskich od końca XIX w. do 1945 r. Własne znaki rozliczeniowe stosowały także państwowe gospodarstwa rolne. Z wyjątkiem najnowszych nabytków, obiekty te zostały opisane w dwóch katalogach, eksponowane były na wystawach stałych oraz tematycznej wystawie czasowej.

Prócz tego w zbiorach muzealnych znajdują się pojedyncze egzemplarze monet zastępczych browarów w Krotoszynie, Ostrowie Wielkopolskim, Zabrzu i Żywcu, cukrowni w Ziembicach oraz kuchni ludowej w Środzie Wlkp. (razem 13 sztuk).

 

Monety i banknoty obiegowe

Obiegowe monety i banknoty emitowane przez instytucje bankowe polskie i obce nie były przedmiotem zainteresowania Muzeum, niemniej jednak do zbiorów trafiło (w formie darów) kilkadziesiąt tego rodzaju obiektów. Większość z nich to banknoty polskie z czasu insurekcji kościuszkowskiej (16 sztuk), z okresu Księstwa Warszawskiego (4 sztuki) i lat międzywojennych (21 sztuk z okresu markowego i złotowego). Ponadto 6 banknotów emitowanych było na terenie Generalnego Gubernatorstwa (w latach 1940-1941), a 4 w latach 1946-1947. Do banknotów będących w obiegu na ziemiach polskich należą 4 rosyjskie z początku XX w. oraz 2 niemieckie z lat 1908 i 1920. Wśród monet obiegowych jest 9 polskich z okresu międzywojennego oraz 3 obce z tego samego czasu.

 

Odznaczenia

Odznaczenia również nie znajdują się w głównym nurcie zainteresowań kolekcjonerskich Muzeum, dlatego stanowią skromną grupę liczącą tylko 14 obiektów. Z okresu międzywojennego pochodzi tylko jedno odznaczenie – Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości. Pozostałe pochodzą z okresu powojennego: Krzyż Walecznych, Krzyż Partyzancki, Śląski Krzyż Powstańczy, Wielkopolski Krzyż Powstańczy, Krzyż Grunwaldu II Klasy (2 sztuki, w tym nadany wsi Chotcza w Świętokrzyskiem), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari (V klasy), Brązowy Krzyż Zasługi, Order Sztandaru Pracy I klasy. Prócz tego w zbiorach Muzeum znajdują się także trzy egzemplarze tego ostatniego odznaczenia w wersji przypinanej do sztandarów, nadawane zakładom pracy (Kombinatowi PGR Głębin Stary – I klasy, Kombinatowi PGR w Goli – II klasy, Przedsiębiorstwu Państwowemu Cukrownie Szczecińskie – II klasy).

 

Odznaki i znaczki pamiątkowe

Ten liczący 97 sztuk zbiór obejmuje rozmaite obiekty powstałe głównie w latach 70. i 80. XX w. Z okresu międzywojennego pochodzą jedynie pojedyncze odznaki Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek Rolniczych, Kółka Rolniczego w Kaźmierzu, Towarzystwa Ludowego Pomorze, Szkoły Gospodyń Wiejskich w Albigowej oraz towarzystwa hodowli koni.

Z lat powojennych pochodzą odznaki i znaczki pamiątkowe kółek rolniczych, Związku Młodzieży Wiejskiej, średnich szkół rolniczych i akademii rolniczych z całego kraju, spółdzielczości mleczarskiej, a także znaczki organizacyjne różnych stowarzyszeń, związków i instytutów (m.in. zrzeszeń PGR, Instytutu Przemysłu Zielarskiego, ośrodków hodowli roślin, Polskiego Związku Hodowców Koni, spartakiad sportowych organizowanych przez Ludowe Zespoły Sportowe). W tym zbiorze znajduje się również szereg odznak honorowych i nagrodowych nadawanych za zasługi w rożnych dziedzinach, w tym za zasługi dla rolnictwa i dla Związku Zawodowego Pracowników Rolnych oraz za zasługi dla spółdzielczości bankowej.

 

Oznaki władzy

Oznaka ławnika z zaboru rosyjskiego z 1864 r.
Obejrzyj galerię!

Interesujący, choć skromny zbiór tworzą insygnia władzy samorządowej z XIX i XX w. Wśród nich wyróżnić należy oznaki sołtysów, wójtów i ławników gminnych z zaboru rosyjskiego z drugiej połowy XIX w. (łącznie 10 sztuk). Kolejne insygnia pochodzą z okresu I wojny światowej (1 oznaka sołtysa), lat międzywojennych (2 oznaki wójta i 1 sołtysa) oraz 2 oznaki sołtysa z okresu Polski Ludowej. Do tej grupy muzealiów zaliczyć należy także laskę sołtysa z zaboru pruskiego. 

 

 

 

 

Zbiory sfragistyczne

Tłok pieczętny sołtysa wsi Kobylnica Królewska w pow. inowrocławskim z 1. poł. XIX w.

Zbiory sfragistyczne to kolekcja 77 tłoków pieczętnych rozmaitych instytucji, organizacji i osób z XIX i XX w. Do ciekawszych obiektów należą dziewiętnastowieczne mosiężne tłoki do laku sołtysów, wójtów, naczelników i zarządów gmin oraz sądów gminnych, a także dóbr ziemskich z obszaru Królestwa Polskiego. Z tego samego okresu i terenu pochodzą tłoki pieczętne do tuszu samorządów wiejskich, towarzystw włościańskich i dominiów. Wśród obiektów z XX w. wymienić należy tłoki pieczętne kółek rolniczych, związku pszczelarskiego, szkół wiejskich, mistrzów kołodziejskich, lekarzy weterynarii oraz spółek produkujących ziarno siewne i spółek handlu zbożem.

 

Znakowniki do mięsa

Ciekawą kolekcję stanowi zbiór 19 znakowników do mięsa pochodzących z kilku wielkopolskich miejscowości z początków XX w. Służyły one do oznaczenia wartości spożywczej mięsa (zdatne, warunkowo zdatne, niezdatne), jego gatunku (mięso końskie, psie), a także stwierdzenia braku zakażeń włośnicą. Przy ich pomocy umieszczano swego rodzaju pieczęcie, zwykle odciskane w fioletowym lub niebieskim tuszu, na przebadanych półtuszach zwierzęcych.

 

Kartki zaopatrzeniowe

Dużą grupę muzealiów stanowią kartki zaopatrzeniowe na żywność, artykuły pierwszej potrzeby, opał, odzież i obuwie, wydawane na ziemiach polskich od okresu I wojny światowej po lata 80. XX w. Ogółem jest ich 115 sztuk, w tym 55 z lat I wojny światowej (głównie z Warszawy i Łodzi), 42 z czasu II wojny światowej (w większości z tzw. Kraju Warty), 7 sztuk z 1946 r., oraz 11 z lat 70. i 80. XX w. Obiekty te są w różnym stanie zachowania – większość pochodzących z I wojny światowej zachowała się w stanie nienaruszonym; te z późniejszych okresów są w większym lub mniejszym stopniu „skonsumowane”.

 

Kartka zaopatrzeniowa na ziemniaki, chleb i cukier, wydana w Warszawie w 1918 r.

Akcje i obligacje

Akcje zakładów przetwórczych z okresu międzywojennego stanowią również skromną kolekcję. W zbiorach historycznych znajdują się dwie akcje cukrowni (Cukrowni i Rafinerii w Gosławicach i Cukrowni we Wschowie) oraz po jednej akcji Polskiego Przemysłu Wódczanego i Zjednoczonych Browarów Grodziskich w Grodzisku Wielkopolskim.

Z kolei obligacje pochodzą z drugiej połowy XIX w., a emitowane były przez właścicieli dóbr ziemskich w Królestwie Polskim. Takich obiektów jest łącznie osiem.

 

Puchary

Puchary nagrodowe przekazywały do Muzeum różne instytucje państwowe, w tym państwowe gospodarstwa rolne i hodowlane, stadniny koni, ludowe zespoły sportowe oraz spółdzielnie mleczarskie. Ogółem w zbiorach historycznych znajdują się 92 puchary różnej wielkości i wykonane z rozmaitego materiału: szkła kryształowego, fajansu, metalu, tworzywa sztucznego, a nawet wytoczone w drewnie.

 

Zegary i zegarki

Kolekcja urządzeń odmierzających czas liczy 51 obiektów. Większość z nich to zegary szafkowe z pierwszej połowy XX w. oraz inne zegary ścienne, a także zegary kominkowe. Z tego okresu pochodzi również kilka zegarków na rękę męskich i damskich. Do ciekawszych obiektów zaliczyć należy zegar kontroli czasu dozorcy nocnego i zegar stróża, a także zegar wieżowy z folwarku.

 

Dzwony apelowe

Urządzeniami regulującymi czas pracy robotników rolnych w majątkach ziemskich były także dzwony apelowe, zawieszane na budynkach folwarcznych bądź na specjalnych wieżyczkach. Służyły one również do alarmowania w razie wybuchu pożaru. Odlewano je z żeliwa. W zbiorach Muzeum znajduje się 6 takich obiektów, w tym jeden wieżyczkowy z wiatrowskazem.

 

Tablice informacyjne i firmowe

Zbiór 45 tablic obejmuje rozmaite tablice informacyjne instytucji i zakładów przetwórczych (państwowych gospodarstw rolnych, gorzelni), rzemieślnika (tablica stelmacha pochodząca z zaboru pruskiego sprzed I wojny światowej) czy sołtysa (z okresu międzywojennego wykorzystywana jeszcze po wojnie). Kolejne to tabliczki ubezpieczeniowe stogów na polu (10 sztuk), tablice reklamowe piwa krotoszyńskiego i okocimskiego (3 sztuki), a także tablice BHP (12 sztuk) oraz pojedyncze pamiątkowe tabliczki kombinatu PGR i kółka rolniczego.

 

Meble

Meble zgromadzone w Muzeum używane były zarówno w chatach chłopskich, jak i w dworach ziemiańskich, a także w państwowych gospodarstwach rolnych. Grupę 149 obiektów znajdujących się w zbiorach historycznych tworzą krzesła, fotele, stoły, stoliki, biurka, łóżka, łóżeczka dziecięce, kredensy, biblioteczki i szafy. Większość z nich zakupiona została w ostatnich latach z przeznaczeniem na wyposażenie wystaw stałych w budynku pałacowym na terenie Muzeum.

 

Lampy

Znajdująca się w zbiorach historycznych kolekcja lamp liczy 13 obiektów. Wśród nich dominują lampy elektryczne – wiszące, stojące, biurkowe i nocne – kolejne to naftowe (3 sztuki) oraz jedna lampka oliwna. W większości zostały one zakupione w celu uzupełnienia ekspozycji w budynku pałacowym.

 

Butelki

Pokaźna liczebnie jest też kolekcja butelek obejmująca łącznie 140 obiektów. Dominują w niej szklane butelki do wina (58 sztuk), piwa (17 sztuk) oraz kamionkowe (26 sztuk). Ponadto w Muzeum zgromadzonych jest po kilka sztuk butelek do wódki, mleka i śmietany. Pojedyncze egzemplarze butelek wykonane są blachy emaliowanej.

 

Kufle i szklanice

Zbiór kufli i szklanic do picia piwa liczy 74 sztuki, ale jest dość urozmaicony tak pod względem przeznaczenia, jak i materiału, z którego te muzealia zostały wykonane. Dominują w nim szklane kufle do piwa, wśród których jest kilka pamiątkowych z browarów w Gdańsku, Elblągu, Lublinie, Szczecinie i Tychach. Porcelitowe kufle pamiątkowe pochodzą z browarów w Okocimiu, Opolu i Żywcu. Trzy kufle do piwa wykonane są z cyny. Inne pamiątkowe kufle wykonane zostały na zlecenie Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej we Wschowie (porcelitowy) czy odlewni żeliwa w Drawskim Młynie (żeliwny). Natomiast pamiątkowe szklanice (razem 40 sztuk) pochodzą praktycznie ze wszystkich browarów w Polsce.

 

Kieliszki

Imponujący jest również zbiór kieliszków liczący ogółem 82 sztuki. W tej liczbie jest osiem kompletów kieliszków z karafkami (w tym ze szkła kryształowego) do wina, likieru i szampana, zakupionych na wystawę stałą zorganizowaną w budynku pałacowym.

 

Inne muzealia historyczne

Wśród obiektów zaliczonych do muzealiów historycznych znajduje się jeszcze wiele rozmaitych przedmiotów, takich jak lichtarze, krucyfiksy, okulary, fajka, kałamarze, tabliczka szkolna do pisania, naczynia mosiężne i ceramiczne, patery, samowar, aparat telefoniczny, pamiątkowe talerze ceramiczne i plakietki metalowe, laska, kajdany, szabla, pistolet kapiszonowy, płaszcz wojskowy z II wojny światowej, togi profesorskie czy strój masztalerza.

 

 

/Wojciech Mielewczyk/


powered by