Transport wiejski

Wystawa „Historia transportu wiejskiego” znajduje się w dwóch osobnych budynkach ekspozycyjnych (paw. 13, 14) oraz w plenerze.

Informujemy, że część wystawy ulokowana w pawilonie nr 14 będzie nieczynna z powodów technicznych od dnia 16 sierpnia 2016 r. do odwołania.
Za powstałe niedogodności przepraszamy!

PAWILON 13

Ekspozycja transportu siłami ludzkimi na wystawie stałej „Historia transportu wiejskiego” (paw. 13). Fot. D.  Horoszko

Budynek (o powierzchni 480 m2) zbudowano w 1963 roku jako pierwszy pawilon ekspozycyjny w Muzeum. Przedstawiono tu ponad trzysta oryginalnych zabytków z zakresu transportu, pochodzących ze zbiorów własnych Muzeum, zgromadzonych w trakcie badań terenowych w latach 1965-1993.  Projekt plastyczny wystawy powstał w roku 1980, jego autorem był poznański artysta plastyk Bolesław Musierowicz. Ekspozycja „Historia transportu wiejskiego" zrealizowana została według scenariusza Marii Walkowiak.

Działy merytoryczne wystawy: środki transportu siłami ludzkimi, transport wodny, transport szynowy, historia pojazdu zaprzęgowego (sanie, wozy, handlarki). Końcową część ekspozycji poświęcono pojazdom wyjazdowym.

 

Transport siłami ludzkimi

Zaprezentowano tutaj sposoby przemieszczania samych ludzi oraz przenoszenia brzemion. Najstarszą formą transportu było przemieszczanie różnych towarów na rękach, plecach i głowie przez poruszającego się pieszo człowieka. Wykorzystywane do tego celu narzędzia - pomocnicze środki transportu siłami ludzkimi - można podzielić na trzy grupy form: transport ręczny, nasobny i kołowy. Najprostszymi narzędziami transportu nasobnego były kije, laski – kostury pasterskie, wykorzystywane do przenoszenia obuwia oraz tobołków z żywnością lub innych towarów w czasie wędrówek pieszych. Przedstawiono też drewniane nosidła, służące do noszenia naczyń z wodą (drążkowe obok nieckowatych) oraz rezginie formy kabłąkowatej.

Pojazdy kołowe ciągnione przez człowieka to taczki skrzynkowe i szczebelkowe oraz wózki dwu- i czterokołowe. Małe wózki stosowali gospodarze biedniejsi do tych samych prac co wozy duże, stąd utarło się nazywać je biedkami (wózki dwukołowe) lub helkami (czterokołowe).

Chcesz wiedzieć więcej ...?  Transport i komunikacja .

 

Rowery

Na wsiach pod koniec XIX i na pocz. XX wieku pojawiły się rowery. Prezentowany na wystawie rower metalowy z elementami drewnianymi (nr inw. T-2447) wykonany został pod koniec XIX wieku przez kowala M. Urbaniaka z Łęki Wielkiej (Wielkopolska).

Chcesz wiedzieć więcej ...?  Rower metalowy z elementami drewnianymi.

 

Transport wodny

Ze względu na mniejsze znaczenie środków transportu wodnego w Polsce – gdyż jedynie w okresie wczesnohistorycznym drogi wodne wykorzystywano powszechnie – komunikację tę potraktowano marginalnie (prezentowane jest czółno dłubane oraz łódź).

 

Wystawa miar i wag

Wydzieloną małą ekspozycję przeznaczono na demonstrację wag. W okresie wczesnohistorycznym wagi nie były stosowane powszechnie, lecz służyły do odmierzania towarów luksusowych. Surowce pochodzenia roślinnego wymierzano miarkami objętościowymi. Wagi, ze względu na zasady działania, dzielą się na grupy: dźwigniowych, sprężynowych i hydraulicznych. W grupie dźwigniowych wyróżnia się z kolei podgrupy: równoramienne i nierównoramienne. Z wag równoramiennych wyróżnia się drewniana waga pochodząca z Kaszub z I połowy XIX wieku oraz wisząca z Małopolski, wykonana w 1865 roku. Z prostych przesuwnikowych prezentowana jest grupa bezmianów, zbudowanych z belki głównej zaopatrzonej w hak ładunkowy i przeciwwagę.  Wagi te zawieszano na sznurze lub rzemieniu spełniającym rolę prowadnicy. Najprostsze wśród nich nie posiadały skali. Wagi sprężynowe służyły w gospodarstwach rolnych do wyznaczania dziennych dawek paszy dla bydła. Stosowano dwa zakresy obciążeń (mniejsze i większe ładunki), dlatego są one zaopatrzone w 2 pary haków ładunkowych i 2 podziałki wagowe. Polskie przepisy legalizacyjne nie zezwalały na stosowanie wag sprężynowych i bezmianów w obrocie handlowym. W polskim handlu stosowano wagi równoramienne skonstruowane w połowie XIX wieku przez Franciszka Berangera. Do ważenia większych ciężarów we workach stosowano wagi dziesiętne pomostowe. System wynaleziony został przez A. Quintenza w 1820 roku.

 

Transport szynowy

W dalszej części ekspozycji pokazano kolejkę polną do przewożenia buraków (stosowaną w PGR Wronów, woj. wielkopolskie, nr inw. T-2484). Środki transportu szynowego pojawiły się w XIX wieku. Kolejki polowe, stale lub przenośne linie systemu Decauvill'a - to wąskotorowe koleje poruszające się po torach o szerokości około 600 mm. Wykorzystywane były w zależności od potrzeb w rolnictwie, przemyśle i wojsku. Obsługa ręczna, trakcja konna, maszynowa. Wykorzystywano też do napędu lokomotywy, zwłaszcza dla ruchu pasażerskiego. Stosowany tabor – wagoniki dwuosiowe – łączono w zestawy. Linii tych używano od XIX wieku okresowo w czasie wykopów buraków, ziemniaków, także w cegielniach, cukrowniach, gorzelniach oraz jako transport wewnętrzny w majątkach rolnych i kopalniach. Majątki wielkopolskie posiadały połączenia kolejek polnych z torami kolei wąskotorowych i normalnotorowych.

Dalsza część wystawy poświęcona jest historii pojazdu zaprzęgowego. Polska historia pojazdów zaprzęgowych ma swoją specyfikę narodową. Dla przeciętnego Polaka koń i kareta znaczyły więcej niż dla Niemca czy Francuza. Tam były to tylko środki transportu, u nas jeżdżąca fortuna na pokaz. Wacław Potocki tak pisał w XVII wieku:

 

„O czym Polska myśli we dnie i w nocy?

Żeby sześć  zaprzęgnięto koni do karocy!”

[Wacław Potocki ]

Natomiast w 1779 roku Ignacy Krasicki:

„Wyjeżdżamy do domu. Jejmość w złych humorach:

Czym pojedziem? Karetą. A nie na resorach?

Daliż ja po resory. Szczęściem Kasztelanic,

co karetę angielską sprowadził z zagranic,

Zgrał się do szeląga. Kupiłem... Czas siadać...”

[I. Krasicki, Żona modna, 1779]

 

Transport płozowy uważano w Polsce za formę nie mniej ważną od transportu kołowego. Gdy tylko mrozy chwyciły, natychmiast ruszały z transportem sanie, np. furmańskie na handel, karuczki po drzewo do lasu.

W ozdobnych saniach ruszono na kuligi:

 

„Kulig - to zabawa jeszcze od Popiela”.

Mawiano też:

„Kiedy szaleć - to za panną,

Kiedy jechać - to już sanną".

 

Na wystawie zaprezentowano dwie pary sań dworskich typu vis-a-vis pochodzenia wielkopolskiego: z Rosnówka (pow. poznański) i Kuszkowa (pow. kościański). Należały one do pojazdów o charakterze paradnym i wykorzystywane były wyłącznie do przewozu ludzi. Projektowane były przez nadwornych artystów, a ich konstrukcja przypominała powozy, zaś cechą charakterystyczną był wysoki, fantazyjnie wygięty przód. Częścią składową sań dworskich były też hamulce – dwóch typów: lodowe i śniegowe. Od XVI wieku budowano sanie przypominające kształtem zwierzęta znane z szybkości, takie jak łabędzie i orły. Najczęściej spotykanym był motyw z łabędziem (jak przy saniach muzealnych).

 

Transport płozowy i włóczny

Dział pojazdów włócznych i płozowych przedstawiono w sposób ewolucyjny; ukazuje on bowiem rozwój tych pojazdów od włóka przez różne jego odmiany do sań towarowych i chłopskich sań wyjazdowych. Pod względem przeznaczenia dzielimy sanie, podobnie jak wozy, na: ciężarowe, osobowe i o przeznaczeniu specjalnym. Sanie robocze składają się z dwóch płóz, na których opierają się belki poprzeczne, zwane nasadami, oraz nadsania o różnej konstrukcji i przeznaczeniu. Polskie sanie zespolone, tzw. dwojniaki (zajdki), złożone są z przednich i tylnych półsań połączonych łańcuchami. Ruchoma część przednia umożliwia przewożenie dłużyc.

Do najstarszych środków transportowych należą smyki. Jako środek transportu pojazdy te znane już  były przed zastosowaniem koła, w okresie neolitu. Charakterystyczny dla ziem polskich włók krokwiowaty składał się z dwóch bali połączonych ze sobą pod kątem ostrym. Wykorzystywano je do transportu narzędzi ornych. Prymitywne smyki (włóki) powstawały z rosochatego pnia. Do ramion mocowano gałęzie lub deski, na przodzie zaś umieszczano zaczep na powróz. Smyki ręczne i konne przetrwały na wsiach do dzisiaj i służą do przewożenia narzędzi rolniczych, kamieni itp. Niektóre posiadały platformę zbudowaną z równolegle ułożonych beleczek lub desek. Włóki sankowate (sanki włóczne) charakteryzowały się równoległym ustawieniem płóz połączonych z nasadami. Służyły do transportowania narzędzi rolniczych, beczek, worków, siana. Powszechnie wykorzystywane były w Karpatach.

Udoskonaloną formą włóków były sanie. Ze względu na funkcje sanie można podzielić na: robocze, wyjazdowe i dziecięce. Obok form pojedynczych sań roboczych występowały dwuczęściowe złożone z przodka i zajdków. Tego typu sanie rozpowszechniły się w okresie międzywojennym. Zajdki wykorzystywano do przewożenia bali drewnianych i siana, można było na nie nakładać nawet skrzynię wozu. Zajdki z wystawy, nr inw. T-157, pochodzą z Polichna (gm. Wolbórz, pow. piotrkowski, woj. łódzkie). Sanie te wykonane zostały ok. 1950 roku.

Nadsanie sań wyjazdowych wyposażano w kosze, półkoszki, drabki, skrzynie. Na podsanie sań roboczych wkładano specjalne kosze. W tej grupie oryginalnym zabytkiem są sanie pełniące jednocześnie funkcje towarowych oraz wyjazdowych z Gamowa (pow. raciborski, woj. śląskie), roboty W. Komorka z lat 1927-1928. Funkcję wyjazdową pełniły sanie wraz z koszem, natomiast do prac gospodarskich, na przykład wywożenia obornika na pole, wykorzystywano tylko podsanie.

 

Transport i komunikacja kołowa

Wśród środków transportu i komunikacji największe znaczenie w kulturze ludowej spełniały wozy. Pierwsze historyczne dane dotyczące wozów z kołami tarczowymi pochodzą z ok. 3500 roku p.n.e z Mezopotamii i Syrii. Polska leżała w zasięgu dwóch form wozów – zachodniego wozu dyszlowego do trakcji bydlęcej oraz wschodniego z hołoblami.

W dziale tym zaprezentowano wozy gospodarskie (robocze i wyjazdowe), pochodzące od końca XIX stulecia do lat 40. XX wieku z różnych regionów. Kolekcja wozów gospodarskich i handlarek jest jedyną tego typu kolekcją w kraju.

Chcesz wiedzieć więcej ...? Maria Walkowiak, „Prezentujemy wozy gospodarskie", [w:] „Młody Rolnik" 1983, nr 12, s. 4-5.

Za symbol środków transportu uznawano jednak koło. Należy tu nadmienić, że znany jest przebieg modernizacji koła, dlatego w dwóch miejscach ekspozycji przedstawiono ewolucję kół (stosowanych w wyposażeniu wozów gospodarskich, pojazdów wyjazdowych oraz taczek).

W grupie wozów – handlarek zwraca uwagę handlarka do zwierząt, pochodząca z okresu międzywojennego. Pojazd został prawdopodobnie wykonany w Fabryce Narzędzi i Wozów Rolniczych Malinowskiego w Śremie (Wielkopolska). Handlarki przeznaczano do określonych prac na wsi i w mieście. Były to beczkowozy, wozy do przewożenia zwierząt gospodarskich, płodów ogrodniczych a także transportu mleka do mleczarni. Używano też specjalnych furgonów piekarniczych do chleba, wozów do oleju, a także wozów do przewożenia mięsa.

 

Pojazdy wyjazdowe

Ekspozycję w paw. 13. kończy prezentacja pojazdów wyjazdowych: od bryczki biskupianki (lata 1920-1930, wytw. wielkopolska) i powózki na kołach sztabowych po wolant (Bąków Górny, pow. łowicki, ok. 1925). Z bryczek zaprezentowano bryczkę wolantową oraz pruską bryczkę łowiecką (wyt. F. Grzymisławski w Gostyniu, 1944-1945. Osie – Hof Wagenfabrik Ratibor Schustala & Co). Zwiedzający mogą także zapoznać się z konstrukcją landoletu (nr inw. T-1573, Racula, pow. zielonogórski, woj. lubuskie), czterokołowego pojazdu dla dwóch pasażerów z jedną budą składaną. Pojazdy takie skonstruowano w XVIII wieku we Francji.

Jednak najcenniejszym w tej grupie eksponatów jest kareta ziemiańska typu coupé (Obłaczkowo, pow. wrzesiński). Kareta wykonana została latach 1933-1934, najprawdopodobniej w wytwórni J. Łosińskiego we Wrześni.

Dokumentacja fotograficzna przedstawiająca wykorzystanie środków transportu i komunikacji, ze zbiorów Archiwum Muzeum oraz Archiwum Dokumentacji Fotograficznej w Warszawie. W oknach pawilonu zademonstrowano wielkoformatowe zdjęcia ilustrujące wykorzystanie koni w pracach pociągowych i komunikacyjnych.

 
 

 

PAWILON 14

 

Scenariusz wystawy powstał w roku 2008. Wystawę wykonano na podstawie scenariusza opracowanego przez Ewę Krzyżaniak-Ryś. Na wystawę przeznaczono pomieszczenie gospodarcze na terenie byłego folwarku (obora Z-3), zbudowane w 1963 roku. Ekspozycja umieszczona jest w formie dwóch etalaży wzdłuż ścian, po 70 m długości.

Zademonstrowano tutaj ponad 100 oryginalnych zabytków, pochodzących ze zbiorów własnych Muzeum. Są to tradycyjne środki transportu wyjazdowego (i komunikacji) oraz karawany do przewożenia ciał zmarłych (wozy pogrzebowe z lat międzywojennych z Grodziska i Wir, woj. wielkopolskie), ponadto transport silnikowy, a także transport szynowy (lokomotywa spalinowa wąskotorowa wykorzystywana w cukrowni Brześć Kujawski, 1959).

 

Transport wyjazdowy

Bryczki i inne pojazdy wyjazdowe na ekspozycji „Transport wiejski” (paw. 17). Fot. D. Horoszko

Na wystawie przedstawiono przede wszystkim pojazdy, które wykorzystywano do wyjazdu. Były to wozy drabiniaste i skrzyniowe, które wyposażono w różne udogodnienia potrzebne w podroży (worki, ławki, skrzynki). Typowymi wozami służącymi do wyjazdu były wozy z półkoszkami (Załakowo, pow. kartuski; 1918), ponadto wozy – wasągi wyplatane z wikliny (Mąkosy Stare, pow. radomski) lub zdobione drewnem (Brzezówka, pow. cieszyński, lata 1920-1921, wyk. kołodziej Sójka).

Znaczną część wystawy poświęcono różnym typom pojazdów wyjazdowych (są tutaj eksponowane bryczki, powózki, dokarty i wolanty), które stosowano powszechnie na wsiach. Skonstruowana przez polskiego konstruktora pod koniec XVIII w. bryczka rozprzestrzeniła się w Europie i przybierała różne kształty (na wystawie: wasągowe, drewniane) oraz rozmaite konstrukcje w podwoziu (bezresorowe, z dwoma resorami, trzema, czterema). Bryczki pierwotnie wyposażano w wasągi. Pod względem konstrukcji podwozia najstarsze były pojazdy bezresorowe.

 

Transport roboczy

Z pojazdów służących do celów roboczych zwracają uwagę beczkowozy, w tym czterokołowy (nr inw. T-565) z Wierzchaczewa (pow. szamotulski, woj. wielkopolskie), który stosowano w majątku do transportowania wody w czasie pracy pługów parowych. W użyciu był w okresie od 1913 do ok. 1958 roku.

Dla zwiedzających przygotowano również znaczny dział pojazdów włócznych i płozowych. W grupie sań roboczych zaprezentowano sanie podwójne, które rozpowszechniły się w Polsce w okresie międzywojennym (nr inw. T-3069, Jeżów, pow. brzeziński, woj. łódzkie). Interesującym przedmiotem są ponadto małe saneczki do przewożenia baniek z mlekiem z Bronikowa (pow. kościański, woj. wielkopolskie), sprzed 1939 roku.

W dziale pojazdów płozowych prezentowane są sanie wyjazdowe z różnych regionów. Egzemplarz z Kiełczewa (pow. kościański, woj. wielkopolskie, nr inw. TR-5416) datowany jest na lata sprzed 1939 roku, natomiast pojazd z Magdalenki (pow. piotrkowski, woj. łódzkie, nr inw. T-168) wykonany został w latach 1920–1940.

Na ekspozycji zademonstrowano także kilka par sań dziecięcych, w tym sanki sprzed 1939 roku, pochodzące z Bronikowa (pow. kościański, woj. wielkopolskie).

Wyjątkowym zabytkiem są sanie wyjazdowe (nr inw. T-2290) wykorzystywane w Trybszu (pow. nowotarski, woj. małopolskie). Górale jeździli tym pojazdem, siadając wspólnie po dwie osoby, dlatego sanie te zwano kumoterkami.

Wystawę uzupełnia dokumentacja fotograficzna, a także opisy informacyjne do poszczególnych zabytków.

Transport samochodowy reprezentują samochody: osobowe („Fiat 126 EL”, FSM Bielsko-Biała, 2000), osobowo-towarowe („Syrena R-20” FSM Bielsko-Biała, lata 1972-1983; „Tarpan” FSR Polmo, Poznań, lata 1973-1994), strażackie („Star” 25, FSC Starachowice, lata 1960-1971) i pożarnicze („Żuk A-158”).

Na wystawie zaprezentowano również samochód ciężarowy „Lublin 51”, egzemplarz ten wykonano w roku 1955. Samochody tego typu produkowano w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Lublinie w latach 1951-1958 na licencji radzieckiej, z przeznaczeniem do transportu leśnego. Jednak często pracowały w gospodarstwach rolnych. „Lublin" z muzealnej kolekcji pracował do 1983 roku w PGR Studzieniec (pow. obornicki).

 

/Maria Walkowiak/


powered by