Transport i komunikacja siłami zwierzęcymi

 

Wozy wyjazdowe  

Do wyjazdu początkowo wykorzystywano wozy robocze. Były to wozy drabiniaste i skrzyniowe, które wyposażono w różne udogodnienia potrzebne w podroży (worki, ławki, skrzynki). Typowymi wozami służącymi do wyjazdu były wozy z półkoszkami, ponadto wozy – wasągi wyplatane z wikliny lub zdobione drewnem. W zbiorach muzealnych znajduje się 10 wozów wyjazdowych.

Wóz gospodarski z półkoszkami, Swoboda (pow. kaliski, woj. wielkopolskie), lata 1932–1933

Muzeum posiada dwa wozy z półkoszkami – ze Swobody (pow. kaliski, lata 1932/1933) oraz z Załakowa (pow. kartuski, 1918 r.). Wóz ze Swobody wykonany został przez kołodzieja Sośninę w miejscowości Olędry – Lipice na zamówienie Franciszka Szczepańskiego – działacza spółdzielczości rolniczej w latach 1932–1933. Półkoszki do wozu, zakupione na jarmarku w 1936 roku, wykonane zostały we Warcie. F. Szczepański używał wozu do przewożenia drobnych towarów, ale także do transportu osób przy wyjazdach w dalszą drogę. Półkoszki te składają się z dwóch części, grube pręty wkładów wykonano z leszczyny, natomiast elementy cienkie robiono z wikliny.

Wóz z Załakowa zbudowano również z dwóch półkoszków. Istotnym w konstrukcji tego wozu jest jednak sposób połączenia podwozia przedniego z tylnym, który polega na zastosowaniu klamer śnicowych. Jest to jedyny sposób połączenia wozów z kolekcji szreniawskiej. Przy pozostałych egzemplarzach zastosowano łączenie sworzniem (cały kraj) lub kleszcze rozworowe (folwarczne, a także ciężkie wozy w obrębie Wielkopolski). 

W zbiorach Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie udało się zgromadzić 7 egzemplarzy wozów – wasągów, pochodzących z Małopolski, Podlasia, Mazowsza i Śląska. Wasągi muzealne wykonane zostały w okresie od końca XIX wieku (wasąg do wozu, Kuzie, woj. podlaskie), w okresie przed 1914 (Męciszów, woj. mazowieckie), w latach 1920–1921 (wóz, Brzezówka, woj. śląskie), w latach trzydziestych XX wieku (wóz, Chodorówka Stara, woj. podlaskie), w okresie międzywojennym (wóz, Chochołów, woj. małopolskie), a także w latach czterdziestych XX wieku (wóz, Rudnik, woj. małopolskie). 

W latach 1995–1997 kolekcja środków transportu i komunikacji wzbogacona została o wóz – wasąg z Brzezówki (woj. śląskie), wykonany przez kołodzieja Sójkę. Natomiast w roku 2014 Muzeum zakupiło wóz wyjazdowy – wasąg stosowany w okolicach Kielc. Wasąg wozu wypleciono z korzeni świerkowych, a w podwoziu wóz ten jest zaopatrzony w koła dziesięcioszrychowe (przednie) i dwunastoszprychowe (tylne). Ze względu na budowę kół można szacować, że wóz powstał w okresie od końca XIX wieku do lat 1930. Również charakterystycznej budowy są kłonice tylne – połączone na stałe z luśnią (ta forma konstrukcji wozów występuje tylko przy wozach na południu Polski). 

W grupie wyjazdowych znajduje się ponadto wózek wyjazdowy. Został on wykonany w latach 30. XX wieku w Mamonówce (woj. wileńskie). Jest to wóz o wąskim rozstawie kół, posiadający osie drewniane i oparty na podwoziu z kołami o nierównej ilości szprych i dzwonów. 

 

Handlarki 

Zbiór handlarek, podobnie jak i wozów gospodarskich, jest jedyną tego typu kolekcją w kraju. Kolekcja wozów furmańskich (7 egzemplarzy) obejmuje zestaw wozów systemu sworzniowego dostosowanych do przewożenia specjalnych ładunków, zwłaszcza zwierząt gospodarskich, płodów ogrodniczych, transportu mleka czy mięsa. 

W grupie tej zwraca uwagę handlarka do zwierząt, pochodząca z okresu międzywojennego. Pojazd został prawdopodobnie wykonany w Fabryce Narzędzi i Wozów Rolniczych Malinowskiego w Śremie (Wielkopolska). Ten cenny i ciekawy zabytek był  wozem służącym do transportowania dużych zwierząt, o nadwoziu zaopatrzonym w drabiniastą skrzynię, której tylna zasuwa służyła jednocześnie jako rampa do wprowadzania bydła. Cielęta oddzielano od grupy stosując wkładkę w części środkowej wozu.

W przypadku kilku egzemplarzy można ustalić datą wytworzenia. Na przykład wóz strażacki sygnowany jest tabliczką firmową G. Ewalda z 1921 roku.

 

Koła 

W celach ekspozycyjnych pozyskano koła różnych typów. W większości są to koła sześciodzwonowe, posiadające po dwanaście szprych. Występują też inne rozwiązania konstrukcyjne. Z XIX wieku pochodzi koło drewniane bose (nr inw. T-1897), dar Instytutu Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa w Warszawie. Jest to koło obodowe, zbudowane z 8 szprych. Obwód tego koła wykonany został z drzewa buczynowego. Koło drewniane bose do wozu gospodarczego zbudowane jest z obodu złożonego z jednego kawałka drewna i dziewięciu szprych. Koło drewniane bose do wozu (Rozbórz Długi, woj. podkarpackie) jest obodowe ośmioszprychowe, o średnicy 59 cm. Tutaj obwód został wygięty z jednego kawałka drewna.Inny typ koła (koła z bandażem) oraz większą ilość szprych posiadają koła wozów wyjazdowych (dział „Pojazdy wyjazdowe”). 

 

Pojazdy wyjazdowe 

Spośród pojazdów kołowych wyróżniają się pojazdy wyjazdowe. W zbiorach Muzeum znajduje się kilkanaście tych obiektów. Ze względu na zakres zainteresowań Muzeum kolekcjonuje pojazdy pochodzenia wiejskiego. W kolekcji tej najliczniej reprezentowane są bryczki. 

 

Bryczki 

Do chłopskich pojazdów wyjazdowych, obok półkoszków i wasągów, zaliczano także bryczki i powózki. Bryczki były to pojazdy otwarte o lekkich kołach i stałym nadwoziu – pierwotnie w postaci wasążka. Skonstruowane zostały w XVIII wieku jako wynalazek rodzimy3. Do drugiej połowy XX wieku na ziemiach polskich bryczka była najpopularniejszym pojazdem osobowym, jej podwozie składało się z dwóch osi, czterech kół, czterech kompletów resorów podłużnych, obrotnicy ulokowanej w przedniej części podwozia, orczycy stałej, wpustu dyszlowego oraz dyszla lub dyszelków. 

Zbiór bryczek muzealnych obejmuje ponad 20 egzemplarzy, różniących się między sobą rodzajem budulca używanego na nadwozia i zdobnictwem, charakterystycznym dla poszczególnych warsztatów rzemieślniczych, w których były wykonywane. Najstarszymi konstrukcyjnie są bryczki wasągowe, a także pojazdy bezresorowe, następnie z dwoma i trzema resorami. Najmłodsze są bryczki położone na czterech resorach. 

Wasąg do bryczki, Walkowice (pow. czarnkowsko-trzcianecki, woj. wielkopolskie), wyk. w Trzciance, ok. 1882 r
Obejrzyj galerię.

W Trzciance ok. 1882 roku wykonano bryczkę, używaną do transportu osób w Walkowicach (woj. wielkopolskie). Nadwozie tej bryczki stanowi wasąg wykonany z drewna ozdobionego snycerką przypominającą wiklinę. Podwozie pojazdu w okresie powojennym uległo zniszczeniu, w rezultacie Muzeum zakupiło w roku 1982 tylko wasąg do bryczki, który wykorzystywano z pojazdem w latach 1882–1975.

Na terenie Biskupizny rozpowszechnione były bryczki „biskupianki" (o bryczce biskupiance w „Roczniku…”, t. 20), o nadwoziu zbudowanym z wasąga (Domachowo, woj. wielkopolskie, 1930 r.). Są też bryczki innej konstrukcji, np. polowczyki i bryczki łowieckie (pruska bryczka łowiecka, Ostrowo, woj. wielkopolskie, ok. 1944 roku). O wykonaniu pojazdu na zamówienie R. Grzegorczyka informowano w dziale „Wystawy stałe”. 

Występujące w Polsce w latach sześćdziesiątych XX wieku bryczki dzielono na pojazdy typu wschodniego (w woj. kieleckie, lubelskie) oraz bryczki typu zachodniego, przeznaczone do przewozu osób, występujące w woj. poznańskim, a także w zachodniej i północnej części Polski. Przykładem bryczki typu wschodniego w zbiorach Muzeum jest bryczka pochodząca z lat międzywojennych z Kantorówki (woj. podlaskie), którą Muzeum zakupiło w roku 1983. Jest to pojazd o rozstawie kół wąskim kolejnym. 

W ostatnich latach Muzeum pozyskało bryczki z Gołkowic (pow. wodzisławski, woj. śląskie) oraz z Kadzidła (pow. ostrołęcki, woj. mazowieckie). Ze względu na typ resorowania (4 resory podłużne) w przypadku egzemplarza z Gołkowic (nr inw. 5659) można stwierdzić, że pojazd tego typu jest jednym z najmłodszych w zbiorach Muzeum. 

Druga bryczka wykonana została przez miejscowego stolarza i kowala w miejscowości Gleba (pow. ostrołęcki, woj. mazowieckie). Okucia wykonał kowal H. Gers, wykorzystywano ją do wyjazdu w Kadzidle od roku 1919.

 

Linijki

Linijki, czyli pojazdy czterokołowe z jednym długim siedzeniem, przeznaczonym do jazdy bokiem lub okrakiem, stosowane na folwarkach, w zbiorach Muzeum reprezentowane są przez jeden egzemplarz. 

W czasie tworzenia kolekcji środków transportu poszukiwano pojazdu – linijki przez 16 lat. Ostatecznie w roku 1993 roku zakupiono pojazd pochodzący z okolic Bydgoszczy. Zgodnie z relacją właściciela do tego pojazdu można było stosować zaprzęg jednokonny lub dwóch koni. Pojazd posiada dyszelki drewniane wygięte na zewnątrz, charakterystyczne dla pojazdów wielkopolskich. 

 

Wolanty

Wolanty były popularne na terenie Wielkopolski w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Wśród wolantów muzealnych zwracają uwagę pojazdy z Poznania oraz z Bąkowa Górnego (pow. łowicki, woj. łódzkie). Wolant z Bąkowa Górnego, wykonany w 1925 roku, jest pojazdem kolejniackim (tj. z rozstawem kół wynoszącym ok. 100 cm). Nadwozie z desek malowanych zawieszone jest na resorach, a ławka dla podróżnych umocowana jest na sprężynach. Natomiast wolant z Poznania jest pojazdem o rozstawie osi przednich wynoszącym 140 cm, a osi tylnych 145 cm , co odpowiadało szerokości koleiny występującej na terenie Wielkopolski. 

 

Powózki 

 W czasie pierwszej wojny światowej zaczęły wchodzić w użycie powózki. Powózki były wyrabiane wyłączenie w mieście, zwykle na danym terenie przygotowywano jeden wzór pojazdów. Początkowo powózki wyposażano w koła sztabowe, a nowsze powózki różniły się od starszych tylko tym, że zamiast kół sztabowych (okutych) posiadały koła ogumione. Nabywano je przed drugą wojną światową. 

W roku 1978 Muzeum zakupiło powózkę z kołami okutymi ze Szlachcina (pow. średzki, woj. wielkopolskie), która znajduje się na wystawie „Transport tradycyjny” (paw. 13). Jest to pojazd przeznaczony dla dwóch osób, wykonany w warsztacie wielkopolskim, gdyż świadczy o tym szerokość toru, wynosząca 129–130 cm. Powózka mogła być wykorzystywana z zaprzęgiem jednokonnym lub parokonnym. Całość znajduje się na podwoziu resorowanym, o resorach podłużnych w tylnym podwoziu i z resorem poprzecznym, półeliptycznym w przednim. 

 

Karety

Karety – pojazdy paradne lub podróżne, z nadwoziem w kształcie zamkniętego pudła – związane były z folwarkiem. W trakcie poszukiwania zabytków przeznaczonych do kolekcji muzealnej w latach 1970–2000 na terenie Wielkopolski znaleziono kilka egzemplarzy karet. Pozyskano wtedy dwie karety ziemiańskie, z czego unikalnym obiektem okazała się kareta coupé dla dwóch osób siedzących obok siebie, pochodząca z Niegolewa. Jest to kareta jednokonna datowana na rok 1876. W podwoziu pojazdu znajdują się koła ogumione z bandażem (wyjazdowe), dwunastoszprychowe, o średnicy 104 cm. 

Kareta, Obłaczkowo (pow. wrzesiński, woj. wielkopolskie). Wykonana prawdopodobnie w wytwórni J. Łosińskiego we Wrześni w latach 1933–1934
Obejrzyj galerię.

W latach trzydziestych XX wieku wykonano karetę dla właścicieli majątku w Obłaczkowie (pow. wrzesiński, woj. wielkopolskie), C. i S. Kropaczów. Folwark posiadał powierzchnię wynoszącą 137,2 ha. Kareta wykorzystywana była przed drugą wojną światową przez właścicieli folwarku do wyjazdów. Jest to także kareta typu coupé, wykonana prawdopodobnie w latach 1933–1934 w wytwórni J. Łosińskiego we Wrześni. Zakład ten powstał w 1902 roku, kiedy to J. Łosiński nabył od Bednarowicza (producenta pługów wrzesińskich) zakład kowalski.

W niektórych rejonach w okresie międzywojennym karety stosowano w gospodarstwach chłopskich. 

Karetę z Posadowa Muzeum zakupiło w roku 1980. Jest to pojazd wykonany przez wytwórnię karet Żaka i Bątkiewicza, która działała w Krobi w okresie międzywojennym. A. Żak tworzył części metalowe i drewniane pojazdów, F. Bątkiewicz wykonywał do nich tapicerkę. Karety chłopskie (zwane na obszarze Biskupizny „budą”) rozpowszechnione były na terenie Krobi, Sułkowic i Posadowa. Czarne karety biskupiańskie prawdopodobnie wykorzystywano w każdym gospodarstwie chłopskim i obsługiwano w strojach biskupiańskich. 

 

Karawany

Muzeum posiada w swoich zbiorach trzy wozy pogrzebowe służące do transportowania ciał zmarłych. Sprzed 1939 roku pochodzi karawan z Grodziska (woj. wielkopolskie), natomiast wóz pogrzebowy datowany na lata międzywojenne wykorzystywany był w parafii w Wirach (pow. poznański, woj. wielkopolskie). Wszystkie eksponaty posiadają konstrukcję prostej platformy. Nadwozie barwy czarnej zdobione jest motywami sakralnymi – krzyżami, ornamentyką roślinną oraz wieńcem z liśćmi palmy związanymi z symboliką pogrzebową. 

 

/Maria Walkowiak/


powered by