Technika zbioru

Sierpy ze Starobielskiej Fabryki Kos, przed 1981 r.
Obejrzyj galerię!

Sierp przez kilka tysiącleci był niepodzielnie panującym narzędziem do żęcia zbóż. Ósmy miesiąc roku, kiedy to odbywały się żniwa, na jego cześć nazwano sierpniem,  on też był symbolem tego miesiąca w starych kalendarzach. W zbiorach muzealnych skompletowano reprezentatywny zbiór różnych typów sierpów w ilości przeszło 60 sztuk. W pierwszych 20 latach istnienia naszej placówki udało nam się zgromadzić 55 sztuk tych, obecnie już nie do pozyskania, najstarszych narzędzi żniwnych. Kształt krzywizny metalowej, roboczej części sierpa w różnych regionach kraju był zróżnicowany. Na wschodnim obszarze Polski używano dużych sierpów elipsowatych o ząbkowanej krawędzi tnącej. Dla Opolszczyzny charakterystyczny był duży sierp półkolisty o ostrzu ząbkowanym. Reliktowa forma sierpa elipsowatego gładkiego najdłużej utrzymywała się natomiast na Pomorzu i w Wielkopolsce. Oprócz wyżej opisanych pozyskano dla zbiorów kilka sztuk sierpów półkolistych małych rozmiarów o ostrzu gładkim. Biorąc pod uwagę zasadniczy podział sierpów  na nazębione do sprzętu zbóż i gładkie do sprzętu traw, więcej zgromadzono sierpów żniwnych. Osobną grupę stanowią 3 podbieraki wykonane z walcowatego pręta wygiętego łukowato, używane w charakterze sprzętu pomocniczego przy żęciu kosą. Większość sierpów jest niewiadomego pochodzenia. Zapewne wytworzone zostały przez miejscowych kowali. W pięciu przypadkach na podstawie wywiadów ustalono tylko ich datowanie na 2 połowę XIX w. lub początek XX w. Dwa eksponaty na klindze przy nasadzie mają wybite litery HK, co pozwala z całą pewnością stwierdzić, iż wykonane zostały w Hucie Królewskiej w Chorzowie . W roku 1981 Starobielska Fabryka Kos przekazała do Muzeum pokaźny zbiór aż 21 sztuk różnego typu sierpów ząbkowanych. Są wśród nich sierpy importowane z Austrii, a także wykonane w FSM Bielsko-Biała z przeznaczeniem na eksport do Niemiec i Rosji. Bardzo ciekawym narzędziem genetycznie powiązanym z sierpem jest półkosek. W Muzeum zgromadzono zaledwie kilka sztuk tej pośredniej formy między sierpem a kosą. Półkosek, pierwotnie używany do żęcia zbóż, wraz z upowszechnieniem się kosy żniwnej stał się narzędziem do ścinania grochu, trawy i trzciny. W XIX wieku na folwarkach korzystających z pracy najemnej do sprzętu zbóż zaczęto szerzej używać kosy. W zbiorach muzealnych skompletowano bogatą kolekcję ponad 200 kos produkcji rodzimej i zagranicznej. Wiele z nich datowanych jest na drugą połowę XIX w. i początek XX w. Ciekawostką jest kosa przystosowana dla żniwiarza pracującego lewą ręką, tzw. leworęczna. Pewną wartość historyczną ma jedna z pierwszych kos wyprodukowanych w 1945 r. po uruchomieniu odbudowanej ze zniszczeń wojennych Starobielskiej Fabryki Kos. Nieodzownym atrybutem kosiarza była osełka do ostrzenia kosy. Z terenu południowej Polski pozyskano 4 deszczułki wykonane z drzewa dębowego wyłowionego z wody (tzw. czarny dąb). Powierzchnia łopatek była skośnie nacinana a następnie nacierana gotowanym ziemniakiem w celu naostrzenia. W muzeum zgromadzono także 29 pojemników do przechowywania osełek. Wśród nich najciekawszą, reliktową formą są kózki wykonane z krowiego rogu. Uzupełnieniem zbiorów z zakresu ręcznych narzędzi żniwnych jest kilkanaście sztuk dużych grabi do zagrabiania ścierniska po żęciu kosą. Narzędzia te wytwarzano domowym sposobem w końcu maja, kiedy „łatwo odstaje skóra z drzewa” . Grabisko wykonywano z drzewa świerkowego, poprzeczną beleczkę z brzeziny, a zęby najczęściej z dębu. Dwa eksponaty mają ciekawą historię. Zostały zakupione w 1979 r. podczas penetracji okolic Grodziska Wielkopolskiego. Według właścicielki Walentyny Gogolskiej grabie zostały wykonane przed II wojną światową na terenach wschodnich, skąd w 1945 r. trafiły do Wielkopolski. 

Heber do buraków
Obejrzyj galerię!

Muzealia tematycznie związane z ręcznym zbiorem roślin okopowych reprezentowane są przez pokaźny zbiór hebrów. W ciągu kilkudziesięciu lat pozyskano 25 szt. tych ręcznych wyciągaczy do buraków. Wszystkie, kowalskiej roboty, mają charakterystyczny kształt wygiętych widełek. Dwa egzemplarze są nietypowe: jeden ma kształt długiego noża, drugi z 1930 r. przypomina zakrzywione małe widły. Do obcinania liści przy zbiorach korzeni buraków używano ogławiaczy ręcznych. W zbiorach muzealnych reprezentują je noże do ogławiania (9 szt.) i tasaki (2 szt.). Przy załadunku roślin okopowych na wozy posługiwano się widłami. Pozyskano zaledwie kilka żelaznych wideł cztero-, sześcio- i dwunastozębnych o bezpiecznie zaokrąglonych końcach rogów i gable w kształcie ażurowej łopaty. Bardzo cenną i najstarszą grupą wideł do przerzucania i stożenia siana na pokosach są widły drewniane – 13 szt. Tu najliczniejsze są widły dwuzębne wykonane z rozdwojonych gałęzi leszczynowych lub jałowcowych, w tym jedne z żelaznymi okuciami. Kilka egzemplarzy to trzy- i czterozębne widły z rozwidlonych naturalne konarów. Cztery eksponaty datowane są na początek XX w., w tym jeden pozyskany został przez prof. S. Biedrzyckiego. Kolekcję wideł do zbioru i przerzucania snopów zboża uzupełnia 5 egzemplarzy wideł dwurożnych i 2 wideł czterorożnych. Są one często wytworem lokalnych kowali. Jeden z eksponatów ma nie tylko określoną datację na lata 1920–1930, ale także wytwórcę – kowala W. Sarbika z Czarnkowa.

Ciekawie skonstruowane są ręczne narzędzia używane przy zbiorach roślin motylkowych, które jako część roboczą wykorzystują sierp. Szarpaczy do grochu skompletowano w Muzeum 5 szt. Data powstania trzech jest określona na lata 1930–1932 i udokumentowana archiwaliami przekazanymi przez Stację Hodowli Roślin Więcławice.

W zbiorach Muzeum znajduje się reprezentatywna kolekcja mechanicznych urządzeń do zbioru roślin. Żniwiarki konne, takich firm jak: Deering, Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku, Melichar i McCormick, zgromadzone zostały w ilości 10 szt. W muzealnej kolekcji jest również 10 szt. kosiarek konnych i ciągnikowych firm: Adriance, Deering, Lanz oraz Fabryki Maszyn Rolniczych w Rogoźnie. Wśród sześciu snopowiązałek znajduje się stuletnia maszyna wyprodukowana w Kanadzie przez firmę Massey Harris. Ciekawym obiektem jest model żniwiarki McCormick, który trafił do przedstawicielstw handlowych w 1931 roku w stulecie wynalezienia pierwszej sprawnie działającej żniwiarki.

Zgromadzono także trzy kombajny zbożowe: najstarszy S-4 z 1957 roku oraz Vistula i Bizon Gigant. Wszystkie wyprodukowane przez Fabrykę Maszyn Żniwnych w Płocku.

Oprócz maszyn do zbioru zbóż licznie reprezentowane są urządzenia do zbioru ziemniaków i buraków: kopaczki konne gwiazdowe, kopaczki ciągnikowe elewatorowe, ogławiacze i wyorywacze buraków, kombajn buraczany. W ostatnim czasie Muzeum pozyskało kombajn ziemniaczany „Anna” Z644 oraz kombajn zbożowy Bizon Gigant Z083.

/Romuald Klawe/


powered by