Święty Jan Nepomucen - 21 maja

Kapliczka ze św. Janem Nepomucenem, Zagroda Kurpiowskim w Kadzidle (woj. podlaskie), fot. M. Sawicka 2010

Chyba każdy z nas widział charakterystyczną figurę przedstawiającą świętego w stroju kapłana, w sutannie, komży i birecie, trzymającego krzyż lub gałązkę palmową, często też przykładającego palec do ust w geście nakazującym milczenie. Jest to św. Jan Nepomucen, wspominany przez polski Kościół 21 maja.

Późniejszy święty urodził się ok. 1350 r. w Pomuku (ob. Nepomuk) koło Pragi jako syn sędziego Weflina. W 1380 r. otrzymał święcenia kapłańskie i został proboszczem kościoła św. Galla (Gawła) w Pradze, będąc jednocześnie notariuszem przy arcybiskupie Janie z Jenštejnu. W 1381 r. studiował prawo na uniwersytecie praskim, w następnych latach zaś w Padwie. W 1387 roku powrócił do Czech z tytułem doktora praw. Został mianowany kanonikiem przy kolegiacie św. Idziego, a dwa lata później kanonikiem przy kościele świętych Piotra i Pawła w Wyszehradzie. W roku 1390 został archidiakonem i proboszczem w Zatoc (Saaz), ale jeszcze w tym samym roku arcybiskup praski powołał Jana na swojego wikariusza generalnego. Był to wielki zaszczyt dający mu pierwsze miejsce po metropolicie w diecezji. 

W tym czasie w Czechach narastało niezadowolenie i sprzeciw wobec króla Wacława IV i dynastii Luksemburgów. Do przeciwników władcy dołączył arcybiskup Jan z Jenštejnu, który w obawie przed prześladowaniami opuścił stolicę, a później kraj. Podczas sporu między Wacławem IV Luksemburczykiem a arcybiskupem, Jan występował jako mediator. 20 marca  1393 r. został uwięziony na rozkaz króla wraz z dwoma prałatami i poddany torturom, w których miał brać udział sam władca. Półżywego Jana zrzucono nocą do Wełtawy z mostu Karola. Legendy głosiły, że kapłanowi przywiązano do szyi kamień młyński, który się zerwał; że mieszkańców Pragi obudziła tej nocy niezwykła jasność; że król odbył pokutę widząc, jakie wrażenie wywarła wśród ludu śmierć kapłana. Popularna była też wersja, utrwalona w Kronice Tomasza Ebendorfera z Haselbach (1450), iż Jan zginął, ponieważ nie chciał ujawnić tajemnicy spowiedzi królowej Zofii. Z tego powodu uważany jest za pierwszego męczennika tajemnicy spowiedzi. Ciało Jana odnaleziono dopiero 17 kwietnia i pochowano początkowo w kościele Świętego Krzyża, blisko rzeki. Następnie przeniesiono je do katedry na Hradczanach i złożono w grobowcu z napisem: Johannes de Pomuk.

Po śmierci Wacława IV (1419) kult Męczennika zaczął się szerzyć spontanicznie. Szybko pojawiły się jego pierwsze życiorysy, a nawet oddawano mu liturgiczną cześć. W XVII wieku był nazywany "błogosławionym" i wymieniany jako patron Pragi i Czech. Oficjalnie został beatyfikowany w 1720 r. przez Innocentego XIII. Ten sam papież zatwierdził tekst Mszy świętej i Liturgii Godzin ku czci Błogosławionego na Czechy, Austrię, Niemcy, Polskę i Litwę. 19 marca 1729 roku papież Benedykt XIII ogłosił go formalnie świętym. 

Święty Jan Nepomucen jest patronem Pragi i Czech, zakonu jezuitów, umierających księży, spowiedników, szczerej spowiedzi, ochrania przed zniesławieniem, sprawuje opiekę nad pożyciem małżeńskim. Jest patronem zawodów związanych z wodą: marynarzy, rybaków, flisaków, żeglarzy, nurków, ratowników wodnych (również tonących), młynarzy. Portugalscy i hiszpańscy żeglarze oraz korsarze zdobili dzioby swych żaglowców rzeźbami św. Jana Nepomucena. Jest patronem bezpiecznego podróżowania i szczęśliwego powrotu (np. w Biłgoraju uznawany jest za patrona długich podróży), stąd jego kapliczki na rozstaju dróg.  Ale chyba najważniejszą „funkcją” Świętego jest ochrona pól, łąk oraz ludzi i zwierząt przed skutkami powodzi, długotrwałych ulew, gradobicia i suszy. Jest także opiekunem mostów, studni i źródeł oraz pomaga regulować gospodarkę wodną organizmu likwidując obrzęki i opuchlizny. Jak widać należy do najbardziej „zapracowanych” świętych.

Pierwszy pomnik Jana Nepomucena pojawił się w Pradze, na moście Karola. Postać świętego z aureolą utworzoną z pięciu gwiazd (symbolizujących pięć cnót męczennika), które miały wskazać ciało świętego spoczywające w rzece, stał się wzorem dla jego kolejnych wyobrażeń. Jak już wspomniano Święty przedstawiany jest w stroju kapłańskim - czarnej sutannie, białej komży i czarnej kanonickiej pelerynce na ramionach oraz w birecie na głowie otoczonej gwiezdną aureolą. Niekiedy trzyma palec na ustach, co nawiązuje do zachowanej tajemnicy spowiedzi. Jego atrybutami są też: liść palmowy (symbol męczeństwa), krzyż w ręce, klucz, książka, kłódka, zapieczętowany list lub pieczęć, wieniec z pięciu gwiazd (czasem z napisem w środku TACUI – „milczałem”), most, woda, zamek.

W Polsce kult św. Jana Nepomucena rozprzestrzeniał się począwszy od południa i szybko stał się powszechny. Kapliczki z figurą świętego można spotkać na terenie całego kraju i są chyba najpopularniejsze. W kościołach i kaplicach wystawiano mu ołtarze, wykonywano rzeźby i feretrony, malowano obrazy z jego podobizną. Figury zwane potocznie nepomukami stały kiedyś przy każdym jeziorze, stawie czy rzece, aby święty chronił od powodzi i długotrwałych ulew, jak również zapobiegał gradobiciu i suszy. Jeżeli św. Jan nie wykonywał sumiennie swoich obowiązków, chłopi winili go za długotrwałą suszę lub ulewy i często „karali” zanurzaniem w wodzie figurki wyjętej z kapliczki. 

W Szalowej koło Gorlic, na uroczystość świętego Jana obchodzoną 16 maja*, po mszy wierni nabierali do butelek wodę, w której zanurzano figurę, przypisując jej własności lecznicze i zapobiegające burzom.

 

*W Kościele św. Jan Nepomucen wspominany jest 16., a w Polsce 21 maja , gdyż 16 maja jest świętem polskiego męczennika Andrzeja Boboli.

 

/Małgorzata Sawicka/


powered by