Socha dwupolicowa - nowożytny pług?

Socha dwupolicowa, w odróżnieniu do wszystkich pozostałych narzędzi płużnych, ewolucyjnie wywodzi się z radła wewnątrzrylcowego. Powstała przez zastąpienie pojedynczego rylca rosochatym,  zwanym: socha, widły lub płacha. Całkowity zasięg występowania sochy (dwupolicowej i łopatkowej) na terenie  Słowiańszczyzny obejmował wschodnią połowę Polski, północno-zachodnie rubieże Ukrainy, całą Białoruś oraz Wielkoruś aż do Uralu i za Ural w Syberii. Zagadnienie czasu i miejsca  powstania tego narzędzia rolniczego nie zostało dotychczas rozwiązane. Wszelkie dane wskazują jednak na to, że socha pochodzi, względnie powstała pod wpływem narzędzi wschodnio-azjatyckich. Najprawdopodobniej nie została ona przejęta przez Słowian w gotowej postaci od obcego ludu lecz nabrała charakterystycznych kształtów na terenie północnosłowiańskim. 

Socha 1929 rok
Kliknij!

Budowa sochy:

Górna część sochy składa się  z jednego kawałka drzewa, tworząc dyszel, inaczej zwany grządzielem lub rogaczem i dwie rękojeści - rogi. By pozyskać odpowiedni materiał (lekkie drewno świerka lub sosny) wykopywano określony gatunek drzewa wraz z korzeniami. Następnie wszystkie korzenie usuwano wybierając tylko dwa pod odpowiednim kątem na rękojeści prawą - ociebną i lewą – wsobną. W celu ułatwienia prowadzenia narzędzia podczas pracy do prawego roga przyczepiano kawałek zakrzywionego drzewa tzw. kulkę a do lewego roga uwiązywano dłuższy kij zwany rączką, porączką, melicą lub mulicą. Drugi koniec długiej mulicy podsuwano pod wiązadło środkowe na grządzielu. Najważniejszą część sochy stanowił rylec zwany płachą, widłami, sochą lub nasadem. Wycinano go z mocnej deski brzozowej tworząc widełki u dołu, na które nasadzono narogi – sośniki. Górna część rylca posiadała wycięcie z prawej strony - próg, na którym opierał się grządziel. Pozostała część lewa, tzw. warkocz, odpowiednio zwężony, był wsuwany od spodu przez podłużny otwór w grządzielu. Przez wystające ponad grządziel zakończenie warkocza przetykano dębowy kołeczek zwany pyzakiem lub pyzą. 

Sośniki w rylcu były ustawiane ukośnie do siebie. Lewy sośnik dłuższy i zazwyczaj asymetryczny odrzynał skibę prostopadle, spełniając zadanie kroju. Prawy sośnik podważał skibę i unosił spełniając rolę lemiesza. W uszy sośników zatykano police (odkładnie, deski), wyrabiane z twardego drzewa dębowego, grabowego lub brzozowego. Często pokrywano je blachą żelazną lub całe wykuwano z żelaza. Obie police tworzyły wspólną powierzchnię o celowo zastosowanej krzywiźnie, przypominającej odkładnice pługów nowoczesnych.  

Socha z zaprzęgiem  wolim była doskonałym narzędziem do orki na glebach lżejszych,  na terenach zalesionych, nowinach i glebach zakamienionych. Po zdjęciu odkładnic używano soch także do radlenia. Praca sochą, ze względu na brak płozu, wymagała niebywałej zręczności i wytrwałości oracza. Regulacji głębokości i szerokości orki dokonywał oracz prowadząc sochę w rękach. Do poszerzania i zwężania orki posługiwał się mulicą. Starzy ludzie wspominając pracę sochą mówili, że po paru godzinach roboty w polu ręce opadały ze zmęczenia i nie można było donieść łyżki ze strawą do ust. Jednak ich zdaniem gleba uprawiana sochą dawała lepsze plony niż ta sama gleba uprawiana pługiem. Wg opinii prof. Dr E. Frankowskiego: "ze wszystkich narzędzi rolniczych ludowych całego świata socha dwupolicowa jest niewątpliwie najwspanialszem rozwiązaniem zadania mechaniki orki. W wyniku pracy socha dwupolicowa równa się z nowożytnymi pługami".

 

W Muzeum posiadamy kolekcję 11 soch. Jedna z najstarszych to socha o numerze katalogowym T - 1844. 

 

Kliknij!

MNR T – 1844 socha dwupolicowa

technika: wyrób ręczny

wytwórca nieznany, XIX wiek

miejsce pochodzenia: Zaścianek Ruczaj, gm. Jaszuny, pow. Wilno (LSRR) - Litwa.

Materiał: drewno świerkowe, drewno brzozowe, żelazo, sznurek

wym.: 112 cm x 52 cm x 390 cm

Zasadnicza część, tzw. rogacz z drewna świerkowego o grubości 10 - 12 cm. Łukowato zgięty, przechodzi w rękojeści o dł. 40 cm i 36 cm. Drugi koniec  przechodzi w grządziel o długości 420 cm z  otworem na końcu do umocowania jarzma. W miejscu zgięcia osadzona pod kątem około 45° deska brzozowa – nasad. Warkocz nasadu wystaje ponad grządziel. Rylec o dł. 87 cm w dolnej części spięty metalowym paskiem a pod nim rozwidlony. Na rogach płachy tkwią nasadzone żelazne sośniki: lewy o dł. 38 cm i prawy o dł. 24 cm. Środkowa część rylca związana jest z grządzielem przy pomocy sznura a jego próg podwiązano drutem. Mulica nasadzona na lewy róg a drugi koniec drewnianego drążka umocowany jest do grządzieli.

Litewska socha z Zaścianka Ruczaj pochodzi z bogatej kolekcji prof. Stefana Biedrzyckiego gromadzonej w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W literaturze tego okresu można znaleźć informacje o niej w pozycjach: 

1. Frankowski E., Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Poznań 1929, s. 5-9, 7, 14

2. Frankowski E., Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Ziemia Rok XIV, nr 4 Warszawa 1929

3. Falkowski J., Narzędzia rolnicze typu rylcowego, Lwów 1931, s. 91, 122

4. Moszyński  K., Kultura ludowa Słowian, T-1, Warszawa 1967, s. 174 - 175

5. Dziekoński T., O częściach pracujących pługów i soch na ziemiach polskich w XIX w., Kwartalnik historii kultury  materialnej, Warszawa 1954, s. 438 - 439 

/Dorota Matela/


powered by