Skrzynie ludowe i kufry

 

 Skrzynie i kufry, jako sprzęt schówkowy, należą do grupy najbardziej dekoracyjnych mebli ludowych. Meble, jako sprzęt wyposażenia mieszkań, w sferze zainteresowań Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie traktowane były jednak przez dłuższy czas marginesowo i wzbogacały zbiory muzealne sporadycznie. Obecnie priorytety gromadzenia niektórych z muzealiów zmieniły się. Skrzynie i kufry ludowe, jako meble będące efektem pracy wiejskiego cieśli lub stolarza, zakwalifikowano do sprzętów gospodarstwa domowego i uznano za jeden z ważnych elementów wyposażenia wiejskiej izby. Dzięki prowadzonym przez pracowników Muzeum wielodniowym obozom etnograficznym w różnych zakątkach kraju, drogą zakupu lub jako tzw. dary ofiarowane przez prywatne osoby, pozyskano do zbiorów skrzynie i kufry pochodzące z różnych regionów Polski. Obecnie zbiór liczy 39 obiektów (w tym skrzynie do przechowywania żywności).

Fot 1 . Skrzynia z 1783 roku, Wielkopolska, NR inw. MNR E-1858
Obejrzyj galerię!

Poniżej prezentujemy te obiekty muzealne, które, uwzględniając ogólnie przyjęte kryteria ich klasyfikacji, zasługują na szczególna uwagę. Prace związane z opracowaniem kolekcji skrzyń wiannych i kufrów w zbiorach Muzeum w Szreniawie były podejmowane już wcześniej. Najstarsze w muzealnych zbiorach i szczególnie cenne skrzynie wianne i kufry pochodzą z XVIII i XIX wieku: skrzynia z Wielkopolski z 1783 roku (fot. 1.) oraz kufer z Kaszub z 1792 r. (fot. 2.), skrzynia z XIX w. z okolic Rzeszowa (fot. 3.), skrzynia z 1840 r. z miejscowości  Budkowice (pow. opolski, woj. opolskie) (fot. 4.), skrzynia i kufer z XIX wieku pochodzące z Rogalinka (pow. poznański, woj. wielkopolskie) (fot. 12 i fot. 18) oraz skrzynia z okolic Poznania (fot. 10).

Dokonując wstępnej, ogólnej charakterystyki muzealnego zbioru skrzyń i kufrów, stwierdzić można, że wykonane są one przeważnie z drewna sosnowego, rzadziej z topoli. Jedna spośród skrzyń z Wielkopolski wykonana została z drewna dębowego (fot. 9.). Ich ściany wzorowane są na konstrukcji węgłowej ścian drewnianych domów. Wieko, niejednokrotnie o krawędziach otoczonych z trzech stron profilowaną listwą, z czwartej strony umocowane jest do tylnej ściany na prostych pasowych zawiasach kowalskiej roboty. Dno skrzyń i kufrów, podobnie jak wieko, wykonane jest z kilku desek wystających nieco poza płaszczyznę ścian. Utworzona w ten sposób listwa oddziela z trzech stron ściany od podstawy. Wszystkie omawiane obiekty zamykane były niegdyś na klucz. Niektóre skrzynie przy dziurce od klucza posiadają żelazne, często masywne i najczęściej prostokątne wykładki. Stanowią one niejednokrotnie przykład rękodzielniczej pracy kowala. 

Niestety nie we wszystkich przypadkach udało się ustalić pełne dane muzealiów. Dotyczy to głównie skrzyń pozyskanych do muzealnego zbioru podczas etnograficznych badań terenowych prowadzonych przez pracowników Muzeum w latach 70. XX wieku na terenie zachodniego i środkowego Pomorza. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że mogły być one „zastane” lub przywiezione przez osadników w latach 40. XX wieku. 

Charakterystyka muzealnej kolekcji skrzyń wiannych i kufrów w obecnym stanie  przebiega w oparciu o ogólnie przyjęte w literaturze kryteria klasyfikacji. W przypadku skrzyń są to:

1. kształt podstawy,

2. malatura skrzyni,

3. schemat kompozycyjny i motyw zdobniczy.

Kształt podstawy, jedno lub dwudzielny, stanowi przede wszystkim o kształcie i sylwetce skrzyni. Najbardziej powszechna wśród zgromadzonych skrzyń jest podstawa dwudzielna. Taką podstawę dwudzielną mają m. in. skrzynie z Rzeszowszczyzny, z Wielkopolski i z Lubelszczyzny. Najczęściej podstawy dwudzielne mają krawędzie boczne wycięte esowato. Wspomniana już wcześniej jedna z najstarszych pochodzeniowo skrzyń w zbiorze, XIX-wieczna skrzynia rzeszowska, posiada podstawę o skośnie wyciętej krawędzi bocznej, tworzącej tzw. „pieski”. Do nich przymocowane zostały drewniane kółka. Podstawę o krawędzi dolnej wycinanej od strony lica w łuki i w formie dwóch złączonych esownic posiada na przykład skrzynia z miejscowości Podsarnie (pow. nowotarski, woj. małopolskie). (fot. 7.) Ozdobnie profilowaną i zdobioną rytym ornamentem podstawę posiada wspomniana wcześniej skrzynia ze wsi Mzdowo na Kaszubach (fot. 2b.). Podstawę wspierającą na całej długości jedynie ściany szczytowe skrzyni, od strony lica dwudzielną i o krawędziach wewnętrznych wyciętych w półkola, posiada skrzynia lubelska z miejscowości Tereszpol-Zaorenda (pow. biłgorajski, woj. Lubelskie). Oryginalnie prezentuje się skrzynia z Jesionowa (pow. pyrzycki, woj. Zachodniopomorskie), która posiada podstawę wspierającą na całej długości ściany szczytowe i ścianę licową skrzyni w połączeniu z metalowymi kółkami. (fot. 14.)

Rzadziej spotykane na obszarze Polski skrzynie z jednodzielną podstawą stanowią w muzealnym zbiorze nieznaczną grupę. Zgromadzone obiekty pochodzą z Podhala i z Kaszub. Podstawę ramową, wspierającą na całej długości ścianę szczytową, bogato zdobioną ornamentem rytym, posiada wspomniana już wcześniej, XVIII-wieczna skrzynia kaszubska z Mzdowa (pow. słupski, woj. pomorskie). fot. 2a.) Podstawę w postaci jedynie listwy opasującej dno, połączonej ze ścianami bocznymi i tworzącej tzw. gzyms, posiada skrzynia łowicka z Karsznic Dużych (pow. łowicki, woj. łódzkie). (fot. 8.)

Kolejne kryterium klasyfikacji skrzyń stanowi ich malatura. Najczęściej spotykane na terenie kraju (w zależności od tradycji regionalnych) malatury – odcienie brązu, następnie zieleni, bordo, rzadziej kolor niebieski czy na przykład żółty – znajdują swoje odzwierciedlenie w muzealnych zbiorach.  W przypadku dwóch skrzyń występuje inny rodzaj malatury. Jest to rzadko spotykane w meblach ludowych tzw. mazerowanie. Zdobi ono powierzchnię XIX-wiecznego kufra z Krzywinia (pow. kościański, woj. wielkopolskie) (fot. 15.) oraz skrzyni z 1900 roku z Polichna (pow. piotrkowski, woj. łódzkie). (fot. 11.)  Mazerowanie ujęte zostało w schemat kompozycyjny – dwu i trójpolowy (o czym w dalszej części rozważań). 

Wśród skrzyń o brązowo-czerwonym i brązowym odcieniu malatury znajdują się obiekty z Wielkopolski, z okolic Rzeszowa, z Pomorza Zachodniego. Natomiast Podhale oraz częściowo też Wielkopolskę charakteryzują skrzynie o zielonej barwie ścian. Wyjątek w zbiorze stanowi skrzynia o żółtej malaturze z Terespola-Zaorendy (pow. biłgorajski, woj. lubelskie). (fot. 6.)

Schemat kompozycyjny i motyw zdobniczy to trzecie kryterium charakteryzujące skrzynie. Najważniejszą ozdobę skrzyń tworzą ornamenty najczęściej kwiatowe, malowane na określonej już malaturze i układające się w określone schematy kompozycyjne. Schematy te wypełniają pola zdobnicze wyznaczone, jak w przypadku zbiorów Muzeum w Szreniawie, malowaną ramką, w kolorze kontrastowym do malatury skrzyni. Elementy dekoracyjne skrzyń, że bez względu na schemat kompozycyjny, malowane są „płasko”, bez cieniowania i ujmowane są w rzucie górnym lub bocznym. Kompozycje są zazwyczaj jednoosiowe. Dominuje różnorodny ornament kwiatowy osadzony na długich łodygach z wiązkami liści, najczęściej lancetowymi (kwiaty o kolistym układzie płatków, kwiaty o kielichowatym kształcie, stylizowane róże). Niektóre skrzynie posiadają motyw zdobniczy dodatkowy, poza polami zdobniczymi. Na przykład wspomniana już wielokrotnie skrzynia lubelska posiada dekorację kwiatową na nóżkach, (fot. 6.) a skrzynia łowicka dekorację w układzie pasowym, biegnącą wzdłuż krawędzi ścian. (fot. 8.)

Ornament najczęściej rozmieszczony jest na ścianie licowej mebla. Zdarza się, że też wieko i ściany boczne zdobi ornament analogiczny do ściany licowej, choć w nieco uboższej formie. Najprostszy polega na traktowaniu ściany lub wieka jako jednej płaszczyzny zdobniczej, tj. bez jej wewnętrznych podziałów.

Najczęściej spotykana bywa kompozycja dwudzielna, tzn. na ścianie frontalnej skrzyni i na wieku wyodrębnione są dwa pola zdobnicze, a w nich umieszczony kolorowy bukiet kwiatów. Pola zdobnicze mają kształt mniej lub bardziej wydłużonych prostokątów, m.in. jak w przypadku skrzyni z 1910 r. z miejscowości Proszenie (pow. piotrkowski, woj. łódzkie), (fot. 5.) której górne krawędzie pól zdobniczych ścięte zostały łukowato. Pola zdobnicze niektórych skrzyń mają naroża esowato zaznaczone pędzlem, jak na przykład wspomniana wcześniej skrzynia z 1840 roku z Budkowic (pow. opolski, woj. opolskie), (fot. 4.)  lub esowato wycięte – tu przykładem jest jedna z wielkopolskich skrzyń. (fot. 10) Mniej liczna jest grupa muzealiów o trójdzielnym schemacie kompozycyjnym, jak w przypadku wspomnianej już wcześniej  skrzyni lubelskiej – z czerwonym, bogatym ornamentem na żółtym tle malatury – oraz bogatej w wielobarwny ornament kwitowy skrzyni łowickiej. (fot. 8.) Skrzynia lubelska posiada bogaty ornament na ścianach bocznych i wieku. (fot. 6a.)

Niektóre skrzynie posiadają analogiczny do zdobień na ścianie licowej ornament na ścianach bocznych i wieku. Takie zdobnictwo posiada  skrzynia z miejscowości Podsarnie (pow. nowotarski, woj. małopolskie). Ściana licowa traktowana jest jak jedna płaszczyzna, a schemat zdobniczy jest niejako domyślny, bez wyraźnie zaznaczonych pól zdobniczych. (fot. 10.)

Nietypowy dla dekoracji ludowych skrzyń motyw zdobniczy posiada wspominana już wielokrotnie i należąca do najstarszych w zbiorach, bo z 1783 roku, skrzynia z Wielkopolski. Ze względu na zdobiący ją ornament kwiatowy raczej trudno uznać tę skrzynię za wyrób ludowy. Sposób prezentacji motywu kwiatowego stanowi niejako pewne naśladownictwo motywów malarstwa późnobarokowego. Podobny do znajdującego na ścianie licowej ornament został umieszczony na ścianach bocznych i wieku skrzyni. (fot. 1., fot. 1a – 1b.). Na szczególną uwagę zasługują z pewnością wspomniana już wcześniej mazerowana skrzynia z 1900 roku z Polichna (pow. piotrkowski, woj. łódzkie). (fot. 11.). Posiada ona trójdzielny schemat kompozycyjny, z niepełnym polem środkowym. Ozdobione zostały również ściany boczne mebla. W muzealnych zbiorach znajdują się również skrzynie całkiem proste, bez jakichkolwiek ozdób, na przykład XIX-wieczna skrzynia z Rogalina (pow. poznański, woj. wielkopolskie). (fot. 12.).

W zbiorach Muzeum znajduje się również skrzynia z Jesionowa (pow. pyrzycki, woj. zachodnio-pomorskie) o rzadko spotykanym w meblarstwie ludowym zdobnictwie w postaci kunsztownie wykonanych przez kowala metalowych okuć. Jej ozdobę stanowi kompozycja z motywów roślinnych i zoomorficznych w postaci ptaszków, ujętych w trójdzielny schemat.  (fot. 13.)

W muzealnej kolekcji mebli do przechowywania odzieży znajdują się także kufry –o zwężających się ku dołowi ścianach bocznych i łukowato sklepionych wiekach, zdobione głównie metalowymi okuciami na brązowej lub brązowo-czerwonej, rzadziej zielonej malaturze ścian.  Kowalskiej roboty okuciami wzdłużnymi, wzmacniającymi krawędzie ścian, oraz pasowymi, biegnącymi przez wieko i ścianę licową na zachowanym naturalnym kolorze drewna, wyróżnia się kufer z przełomu XIX i XX wieku ze Smugorówki Dolimowskiej (pow. moński, woj. podlaskie) (fot. 16.) oraz kufer z zielona malaturą ścian, z początku XX wieku, z Branicy Radzyńskiej (pow. radzyński, woj. podlaskie). (fot. 17., fot. 17a.) Zdobnictwem wyróżniają się również w zbiorze kufry z Wielkopolski, na przykład XIX-wieczny kufer z Krzywinia (pow. kościański, woj. wielkopolskie). Kufer posiada trójdzielny schemat kompozycyjny, z niepełnym polem środkowym. Ornament ściany licowej, ścian bocznych i wieka kufra tworzy wykonany w metalu wzór zdobniczy oraz archaiczne już dzisiaj „ryzowanie” czarną farbą. (fot. 15 i fot. 15a.). 

W ostatnich kilku latach charakter muzealnego zbioru skrzyń i kufrów zmienił się. Zmiany te są wynikiem rozszerzenia sfery zainteresowań Muzeum o meble schówkowe będące nie li tylko, wykonanymi przez wiejskich rzemieślników, elementami tradycyjnych izb chłopskich, ale również te zakupione w miastach (często za granicą) i stanowiące wyposażenie ziemiańskich dworów. Za przykład może tu posłużyć kufer pozyskany do zbiorów w 2010 roku. Jego ściany, osadzone na drewnianym stelażu, pokrywa wielowarstwowy, impregnowany i wytłaczany karton w kolorze brązowym. Kufer posiada okucia wykonane z blachy miedzianej. Dokładnego pochodzenie kufra niestety nie udało sie ustalić. Zachowana w bardzo szczątkowej formie nalepka firmowa (ubytki papieru, zabrudzenia i zacieki) pozwala jedynie domniemywać, że kufer, datowany na lata 20.–30. XX wieku, wyprodukowany został  na terenie Niemiec. (fot. 19.)

W zbiorach Muzeum znajduje się również, nie ujęta w niniejszej charakterystyce, grupa skrzyń do przechowywania ziarna. Grupę tę stanowią skrzynie proste, skromne w zdobnictwie, o płaskim wieku, w południowej Polsce często zwane „sąsiekami”. Skrzynie te posiadają konstrukcję sumikowo-łątkową, a ich podstawę tworzą cztery nogi, które są przedłużeniem sumików. Zgromadzone w Muzeum tego typu skrzynie reprezentują głównie region Podhala. 

/Hanka Wawruch/

/fot. Hanka Wawruch/

 


powered by