OBIEKT SIERPNIA: Samolot CSS-13

Najstarszym zabytkiem w szreniawskiej kolekcji statków powietrznych jest dwupłatowiec CSS-13. Za prymitywnie wyglądającym samolotem kryje się długa historia. Nie skonstruowano go z myślą o ochronie roślin, a jednak nierozerwalnie wiąże się z dziejami polskiego rolnictwa i leśnictwa lat 50. i 60. XX wieku.

Samolot CSS-13 to konstrukcja budowana w Polsce na licencji radzieckiego Po-2 (wcześniej U-2). Pierwowzór został zaprojektowany przez radzieckiego inżyniera Nikołaja N. Polikarpowa. W styczniu 1928 roku oblatano prototyp, który dał początek długiej historii tego samolotu. 

U-2 charakteryzował się prostotą, dobrymi osiągami i doskonałymi właściwościami pilotażowymi. Odznaczał się ponadto niewielką prędkością minimalną i w związku z tym krótkim dobiegiem. Świetnie nadawał się do lądowania w terenie przygodnym. Posiadał odpowiednie cechy, by stać się znakomitym samolotem szkolnym, szybko okazało się jednak, że może wykonywać szereg innych zadań. Stosowano go jako maszynę pocztową, łącznikową, dyspozycyjną i rolniczą. Właśnie ze względu na powszechne użycie U-2 w pracach agrolotniczych (opylanie sadów, zwalczanie szarańczy i komarów malarycznych, niszczenie szkodników leśnych), samolot ten otrzymał powszechnie znany przydomek „Kukuruźnik”. U-2 w latach 30. XX wieku był też nazywany „Leśnikiem” i „Kołchoźnikiem”. 

W 1932 roku opracowana została wersja sanitarna, a rok później – pasażerska samolotu U-2. Szybki rozwój wersji sanitarnych przyniosła druga wojna światowa. Ponadto w czasie tego konfliktu U-2 dały początek nowej klasie maszyn bojowych – nocnym lekkim bombowcom nękającym. Istniała też wersja współpracy z artylerią oraz sztabowa. Samoloty projektu Polikarpowa wykorzystywano ponadto do wspierania akcji partyzanckich oraz rozpoznania wzrokowego i fotograficznego.

Dnia 30 lipca 1944 roku zmarł twórca U-2 Nikołaj N. Polikarpow. W uznaniu zasług konstruktora jego sztandarowy projekt przyjął nazwę Po-2. Produkcję seryjną tego samolotu kontynuowano w ZSRR do 1949 roku, a później jeszcze przez 10 lat była ona prowadzona na niewielką skalę w warsztatach remontowych Aerofłotu. W sumie wyprodukowano około 30-40 tysięcy egzemplarzy U-2/Po-2 wszystkich wersji. Poza ZSRR były one wykorzystywane w Czechosłowacji, Rumunii, Jugosławii, Chińskiej Republice Ludowej, Niemieckiej Republice Demokratycznej, na Węgrzech i w Polsce. 

W Polsce poza oryginalnymi Po-2 wykorzystywano taż konstrukcje wyprodukowane na licencji, oznaczone jako CSS-13. Skrót CSS oznaczał Centralne Studium Samolotów. Przystosowaniem samolotów do produkcji seryjnej zajmowało się Studium Płatowców kierowane przez przedwojennego konstruktora Podlaskiej Wytwórni Samolotów mgr. inż. Stanisława Lassotę. Polski projekt przewidywał drobne modyfikacje konstrukcyjne. Opracowaniem zestawu urządzeń pokładowych zajmowało się Studium Osprzętu, a dostosowaniem jednostek napędowych M-11D – Studium Silników. Jednostki napędowe także budowano w Polsce – w Rzeszowie.   

Produkcję samolotów CSS-13 zdecydowano się realizować w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Mielcu. W grudniu 1948 roku był tam gotowy pierwszy egzemplarz. Na początku stycznia 1949 roku samolot ze znakami rejestracyjnymi SP-AKZ (nr seryjny 48-013) został oblatany przez pilota doświadczalnego WSK-Mielec Ludwika Lecha. Pierwszy seryjny CSS-13 (49-015) powstał we wrześniu 1949 roku. Do 1950 roku w Mielcu wyprodukowano 180 samolotów CSS-13.

W 1951 roku, w związku z podjęciem w Mielcu licencyjnej produkcji odrzutowych myśliwców MiG-15 (wytwarzano je pod nazwą Lim-1), produkcję CSS-13 przeniesiono do Warszawy. Pierwszy „warszawski” CSS-13 był gotowy na początku 1952 roku. W Warszawie wytwarzano te samoloty do 1955 roku. Do tego czasu wyprodukowano ponad 300 egzemplarzy. CSS-13 trafiały do aeroklubów, Polskich Linii Lotniczych LOT, Wojska Polskiego oraz na eksport do innych krajów Bloku Wschodniego.

W 1950 roku po raz pierwszy „Kukuruźniki” zastosowano do prac rolniczych w Polsce. Były to oryginalne Po-2 z zamontowanymi instalacjami opylającymi. Samoloty wykorzystano między innymi do niszczenia szkodników w lasach na Podkarpaciu oraz stonki ziemniaczanej na Pomorzu Szczecińskim. 

70 lat temu, 20 sierpnia 1950 roku, „Kukuruźniki” wzięły udział w wielkiej defiladzie lotniczej w Warszawie. 49 pochodzących z aeroklubów z całej Polski pilotów, siedząc za sterami samolotów CSS-13 i Po-2, ułożyło wówczas w powietrzu napis „POKÓJ”. Następnie trzy „Kukuruźniki” zaprezentowały sposób opylania chemikaliami. 

Wkrótce obok Po-2, także CSS-13 ruszyły do prac nad polami i lasami. W 1951 roku samoloty obydwu typów wykorzystano między innymi do niszczenia szkodników w lasach na Mazowszu, ziemi łódzkiej, Wielkopolsce, ziemi lubuskiej i na Pomorzu. Na tym ostatnim obszarze, na polach należących do PGR-ów, zwalczano też stonkę ziemniaczaną. Działania agrolotnicze organizowały w tym czasie Polskie Linie Lotnicze LOT. Wynajmowały one z aeroklubów samoloty CSS-13 wraz z pilotami i mechanikami. 

Poza wynajętymi samolotami aeroklubowymi, w latach 1953-1956 zadania agrolotnicze wykonywało 20 samolotów formalnie należących do Polskich Linii Lotniczych LOT. Aeroklubowe CSS-13 realizowały prace na rzecz rolnictwa i leśnictwa aż do 1968 roku. W roli samolotów rolniczych zastąpiły je wprowadzane do użytku od początku lat 60. samoloty PZL-101 Gawron. 

Zaprzestanie prac agrolotniczych na samolotach CSS-13 nie oznaczało końca kariery tych maszyn. Nadal stosowano je do szkolenia, a także do holowania szybowców, czy lotów z chorymi. W polskich aeroklubach „Kukuruźniki” były wykorzystywane aż do lat 70. XX wieku.

Eksponowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie samolot posiada rejestrację SP-AHS i numer seryjny 04-434. Pod tym numerem kryje się samolot CSS-13 wyprodukowany w 1954 roku w Warszawie. „0” oznacza CSS-13, „4” – rok 1954, natomiast „434” to kolejny numer samolotu. Szreniawski CSS-13 był użytkowany w Aeroklubie Poznańskim. W 1968 roku aeroklub nieodpłatnie przekazał samolot do zbiorów ówczesnego Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. 

W muzeum obiekt wpisano do księgi ewidencyjnej muzealiów technicznych pod numerem MNR T-2379. Najstarsze zdjęcia kolekcji agrolotniczej wskazują, że samolot CSS-13, wraz z ładowarką czerpakową oraz stanowiskiem badawczym stał obok pawilonów wystawienniczych. Podobnie sytuacja wyglądała po włączeniu w latach 80. do kolekcji samolotu PZL-101 Gawron. Pod koniec XX wieku natomiast eksponaty związane z historią polskiego agrolotnictwa umieszczono za siatką w wiacie „Samoloty”. 

W latach 2008-2009 przeprowadzono szeroko zakrojone prace konserwatorskie na szreniawskim CSS-13. Odtworzono wówczas obydwie kabiny, uzupełniono przyrządy, zainstalowano kompletne fotele, orczyki, wolanty, drążki sterowe i odświeżono napisy eksploatacyjne. Oczyszczono płatowiec i wypiaskowano korozję, uzupełniono braki płótna. Następnie płatowiec został pomalowany. Uzupełniono też niektóre brakujące części silnika.

W 2012 roku, w związku z planowaną rozbudową kolekcji rolniczych statków powietrznych, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie rozpoczęło starania o ponowne odnowienie samolotu CSS-13. Zabiegi konserwatorskie przeprowadzono wiosną 2013 roku. Silnik oczyszczono i uzupełniono brakujące części. Rozklejające się śmigło oczyszczono, sklejono i pomalowano. Kadłub, skrzydła i usterzenie przepłótniono, poddano cellonowaniu, pomalowano i uzupełniono o brakujące części. Jednocześnie zmieniono wygląd kadłuba stylizując samolot na maszynę rolniczą. Drugą kabinę (obserwatora/instruktora) zabudowano, na kadłubie umieszczono śmigło napędu mieszadła, a pod kadłubem – tunel do rozsypywania chemikaliów sypkich. W rzeczywistości CSS-13 o numerze rejestracyjnym SP-AHS nie wykonywał nigdy prac agrolotniczych. Po odnowieniu CSS-13 został przeniesiony do Stodoły ST-2 (Pawilonu Wystawienniczego nr 19). 

Samolot CSS-13 to jednosilnikowy dwupłat wielozadaniowy o konstrukcji drewnianej z metalowymi okuciami. Posiada stałe podwozie i płozę ogonową. Skrzydła, kadłub i opierzenie są pokryte płótnem i lakierowane. Podwozie i ramę silnika wykonano z rur stalowych, natomiast maskę silnika i ramy silnikowe – z duraluminium.

Płaty są pokryte płótnem i dyktą. Płat górny trójdzielny. W jego środkowej części znajduje się baldachim, do którego metalowymi okuciami przytwierdzono górne skrzydła. Płat dolny dwudzielny. Poszczególne płaty są przytwierdzone bezpośrednio do kadłuba. Zarówno skrzydła dolne jak i górne są dwudźwigarowe, usztywnione taśmami stalowymi między dźwigarami. Komora płatów jest powiązana i usztywniona stójkami w kształcie litery „N” oraz ścięgnami z oprofilowanych taśm. Krawędź natarcia przedniego dźwigara pokryto sklejką. 

Usterzenie posiada szkielet drewniany. Statecznik pionowy wykonywano ma stałe z kadłubem, poziomy mocowano do okuć na ramie kadłuba. Statecznik poziomy jest niedzielony, podparty zastrzałami do kadłuba. Ster wysokości to dwie, niepołączone ze sobą połówki, natomiast ster kierunku mocowano do statecznika. 

Kadłub to drewniana kratownica przestrzenna pokryta z przodu sklejką, a z tyłu – płótnem. Z przodu kadłub usztywniają drewniane rozpórki, a z tyłu – wykrzyżowanie ścięgnami metalowymi. Grzbiet kadłuba pokryty jest zdejmowaną owiewką ze sklejki. 

Samolot posiada podwozie stałe, klasyczne, dwugoleniowe z osią niedzieloną. Główną goleń osłaniała owiewka. CSS-13 nie posiadał hamulców. Amortyzatory podwozia głównego wykonane są ze zwiniętych sznurów gumowych. Sznurem gumowym była też amortyzowana okuta piętką stalową płoza ogonowa, która wychylając się ułatwiała skręcanie podczas kołowania.

Zarówno Po-2 jak i CSS-13 były napędzane silnikami M-11D, które posiadały moc maksymalną 125 koni mechanicznych (92 KW). Były to chłodzone powietrzem pięciocylindrowe jednostki napędowe w układzie pojedynczej gwiazdy. Dwułopatowe śmigło samolotu wykonywano z drewna sosnowego, miało 2,35 m średnicy i było osadzone bezpośrednio na wale silnika. Śmigło posiadało stały skok. Krawędź natarcia śmigła była obita blachą miedzianą.

W przedniej części kadłuba, za ścianą ogniową, umieszczony był główny zbiornik paliwa. Mieściło się w nim ok. 125 litrów. Dodatkowo w baldachimie można było zamontować rezerwowy zbiornik paliwa o pojemności 75 litrów. Benzyna ze zbiornika do gaźnika dostawała się metodą opadową. Niektóre serie Po-2 i CSS-13 posiadały już pompę paliwową, którą umieszczano bezpośrednio na tylnej ścianie silnika. 

Samoloty były malowane od góry na kolor zielonooliwkowy (khaki), a od dołu na kolor jasnoniebieski. Numer rejestracyjny na boku kadłuba i na górnych powierzchniach skrzydeł był malowany na biało, a na dolnych powierzchniach skrzydeł – na czarno. 

Zbudowana według radzieckiego wzorca aparatura agrolotnicza do proszków składała się ze zbiornika na chemikalia umieszczanego w drugiej kabinie, podkadłubowej płaskiej dyszy rozpylającej typu Venturi oraz umocowanego nad zbiornikiem sześciołopatowego wiatraka napędzającego mieszadło. Do mieszadła było zamocowanych 5 płaskich spiralnych sprężyn, które spulchniały proszek. W zbiorniku mieściło się ok. 250 kg chemikaliów. W dolnej części zbiornika znajdował się dozownik składający się z dwóch poziomych tarcz zamocowanych na wałku mieszadła. Obie tarcze miały sektorowe wycięcia. Dzięki pionowym płytkom zgarniającym odmierzano równe porcje proszku. Dysza pozwalała na osiągnięcie smugi o szerokości 20-25 metrów. Pilot regulował wysyp za pomocą ręcznej dźwigni. Instalacja posiadała średnią wydajność 20 kg/h. Średnio w ciągu godziny opylano 26 ha. 

Istniała także instalacja cieczowa do samolotów CSS-13 – AOD-C2. Urządzenie nie miało w Polsce szerszego zastosowania.

Dane techniczne samolotu CSS-13

Rozpiętość: 11,40 m

Długość: 8,20 m

Wysokość: 3,10 m

Powierzchnia nośna: 33,15 m2

Masa własna: 770 kg

Masa użyteczna: 350 kg

Masa startowa: 1120 kg

Obciążenie powierzchni: 33,79 kg/m2

Obciążenie mocy: 8,96 kg/KM

Prędkość maksymalna: 150 km/h

Prędkość robocza: 110 km/h

Prędkość minimalna: 70 km/h

Prędkość wznoszenia: 2 m/s

Pułap: 3000 m

Zasięg: 700 km

Rozbieg: 145 m

Dobieg: 190 m

Niniejszy tekst oparto na artykule Z kolekcji rolniczych statków powietrznych Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie: Samolot CSS-13. Artykuł opublikowano w 33 tomie „Rocznika Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” (2018). Osoby zainteresowane znajdą tam bardziej szczegółowe informacje oraz dalszą literaturę.

/Mariusz Niestrawski/

 

 


powered by