Płachta czy płachetka?

Dzisiaj zapomniano już o transporcie nasobnym (siłami ludzkimi). Jednak w XIX i w pierwszej połowie XX wieku na wsi sposób ten stosowano powszechnie, gdyż umożliwiał on przenoszenie większych ciężarów i na dłuższe dystanse niż w transporcie ręcznym. Często z tego sposobu transportu korzystali rzemieślnicy, przenosząc swój towar na sprzedaż. Z różnych przedstawień ikonograficznych wiele prezentuje przenoszenie towarów oraz narzędzi wykorzystywanych do prac rolnych. W transporcie nasobnym wykorzystywano rozmaite narzędzia pomocnicze. 

Jakie narzędzie przedstawiono na pocztówkach ze zbiorów Muzeum i jakie było jego zastosowanie?

Ryc. 1.  Pocztówka: Targ w Wieliczce. Malował M. Mikolasch. Wydanie - 1909. Nr.inw. MNR PO-605
Zobacz galerię.

O funkcji i zastosowaniu „płacht”, jednego z najczęstszych form transportu siłami ludzkimi, opowiadała M. Przybylska, sołtys w Pawłowicach (pow. leszczyński, woj. wielkopolskie), podkreślając, że ich zastosowanie było wszechstronne. Płachty wykorzystywano do wysadzania „pyrek",  do transportu zielonej paszy i siana, a w pobliżu domu przenoszono w nich ziemniaki. Płachty, worki i kosze były środkiem pomocniczym do noszenia opału z lasu lub zielska. Najczęściej jednak kobiety z płachtą szły na targ z masłem. I właśnie na pocztowce muzealnej przedstawiono kobietę z płachtą na targu w Wieliczce (ryc. 1). W płachtach przenoszono też pożywienie i posiłki w majątkach i w czasie podróży. Według J. Burszty „płachty” używane były do znoszenia produktów z pola przez ludność nieposiadającą własnego sprzężaju. Wykorzystanie „płacht” zanotowano również na Śląsku i na Kaszubach. W płachtach przenoszono dzieci w Polsce. Na pocztówce z muzealnego zbioru przedstawiono wykorzystanie „płachty” na Podhalu do usypiania dzieci (ryc. 2). Można było również przenosić dzieci w koszyku włożonym do środka płachty. Do środka wkładano też inne pojemniki. Na ryc. K. Pillati'ego (ryc. 3) przedstawiono podobiznę kobiety (mleczarki) z „płachtą”, do której włożono konewkę do mleka. Z materiałów ikonograficznych wiadomo, że jest to stare narzędzie, bowiem już w średniowieczu przenoszono ciężary, posługując się „płachtą”. 

Z jakim rodzajem pracy, najczęściej kojarzy się płachta? 

Ryc. 5. Siew ręczny. Szreniawa 2006. Fot. M. Walkowiak
Zobacz galerię.

Z wysiewem ziarna. Sposób ten zachował się do lat powojennych. Wysiew zboża z „płachty” wykonywali mężczyźni na dużych obszarach Polski. Ręczny wysiew zboża z płachty był dawniej powszechny w całej Polsce. W okresie międzywojennym również w Wielkopolsce większość mniejszych gospodarstw chłopskich stosowała ręczny siew rzutowy z płachty. W latach 70. XX wieku używano „płachty” do wysiewu roślin motylkowych, a najdłużej stosowano je do sadzenia ziemniaków. Gdy wyszło z użycia używanie płacht, wówczas w ich miejsce zaczęto stosować worki, które szyto z grubego lnianego lub konopnego płótna. W Muzeum w Szreniawie corocznie zobaczyć można siew ręczny z płachty podczas imprezy plenerowej „Jesień w domu i zagrodzie. Retro Show” (Ryc. 5). Materiał dotyczący ręcznego sposobu wysiewu zboża znaleźć można w źródłach ikonograficznych i starych kalendarzach. W Luboniu (pow. poznański, woj. wielkopolskie) poświęcono postaci siewcy z płachtą pomnik wykonany przez Marcina Rożka w roku 1923 (ryc. 6). 

Sposób wykonania 

Płachty wykonywały kobiety z grubej tkaniny lnianej, utkanej. W Wielkopolsce „płachta” przybierała kształt kwadratowy, a na rogach miała przytwierdzone cztery silne paski (troki), które służyły do jej przewiązywania. Poza Wielkopolską płachty z trokami stosowano w płd.-zach. częściach kraju oraz na Śląsku. W pozostałej części Polski płachty były większe, kwadratowe lub prostokątne. 

Jakie nazwy stosowano? 

Nazewnictwo „płachty” do transportu nasobnego było różnorodne, co świadczy o powszechności tego wytworu. Często występowała nazwa „płachta”. Nazwy „płachta” nie stwierdzono w południowych regionach kraju. Spotykano też zdrobnienia: „płachcinka” („wzięła sierpek i płachcinkę, szła do boru na trawinkę”), płachetka (Władysława Walkowiak z Pawłowic, pow. leszczyński, woj. wielkopolskie, zapamiętała tę nazwę, używaną przez jej mamę). Polski Atlas Etnograficzny notował również inne nazwania płachty: miechówka, łoktusza (nazwa najbardziej znana), trawnica, derka, dzichta, drohta, chusta, grostuch. Zasięg tych nazw obejmował części Polski południowej i wschodniej. 

/Maria Walkowiak/

Źródła:

J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, Kraków 1900-1911. 

J. Burszta, Transport i komunikacja, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta [red.], Poznań 1964, t. 2. 

O. Kolberg, Dzieła wszystkie. Dzieła wszystkie (reedycja fotooffsetowa). Wrocław–Poznań 1963. 

Materiały z własnych badań terenowych. 

Penetracje terenowe. Pawłowice (pow. leszczyński, woj. wielkopolskie) 2002. 

„Tygodnik Ilustrowany”. Warszawa 1863-1867. 

„Polski Atlas Etnograficzny”. Warszawa 1964-1981. 


powered by