OBIEKT LIPCA: NÓŻ DO ŻYWICOWANIA SOSEN

Nóż żłobikowy do żywicowania sosen metodą żeberkową to przyrząd składający się z drewnianej rękojeści i specjalnego noża. Rękojeść to dwa drewniane elementy łezkowatego kształtu o długości 12 cm i największej szerokość 2,5 cm. Są one podbite stalą i łączą się ze sobą za pomocą trzech nitów pozostawiając wewnątrz pustą przestrzeń. Łukowaty nóż, długości 9 cm, w wierzchołkowej części jest zagięty w literę U, tworząc ostrze do wykonywania rowków w pniu drzewa. Przyrząd posiada dodatkowe zabezpieczenie dla dłoni, w postaci odgiętego paska stali, przymocowanego do tylnej części rękojeści. W pozycji niepracującej można było nóż zagiąć do wewnątrz rękojeści, w pustą przestrzeń - jak scyzoryk. Do schowania zagiętego U ostrza służyło wyżłobienie w drewnianej rękojeści.

Okolice Jeziora Jasień, fot. Anna Uszyńska, 2020

W latach 30. XX wieku żywicowanie sosen nabrało znaczenia gospodarczego. W Polsce opracowana została metoda żywicowania, oparta na metodzie żeberkowej. Do żywicowania można było przeznaczać tylko zdrowe drzewa, do 6 lat przed planowanym wycięciem. W zależności od rozmiarów pierśnicy, na pniu można było wykonać od 1 do 3 spał żywiczarskich, w postaci ukośnych nacięć tzw. żłobków. W latach 60. i na początku lat 70. XX wieku byliśmy żywiczną potęgą a z polskich lasów pozyskiwano około 22 tysiące ton żywicy sosnowej. Po roku 1994 zaprzestano w Polsce żywicowania w celach gospodarczych. Polską  żywicę zastąpiła żywica z Chin, Ukrainy i Brazylii.

Do czego kiedyś wykorzystywano żywicę?

Surowce żywiczne były cenione od niepamiętnych czasów. W Chinach już 3 tysiące lat temu z żywic wytwarzano lak do odcisków pieczętnych. Żywica stosowana była w starożytnym Egipcie do balsamowania zmarłych królów i dostojników dworskich. Staroegipskie i starogreckie farmakopee (spisy leków) wymieniają żywicę jako lekarstwo do uśmierzania bólów. Pozyskiwano ją w starożytnej Grecji z sosny alepskiej, pistacji oraz cedru. Przerobem i handlem żywicą oraz jej przerobami zajmowali się wówczas głównie Fenicjanie. Natomiast w Europie na terenach obecnej południowej Francji (dawniej Galii) żywicowano już w okresie celtyckim (IV–V w. p.n.e.). 

W naszych szerokościach geograficznych żywica balsamiczna znajduje się w drewnie sosny, świerka i modrzewia oraz w pęcherzykach na korze drzew jodłowych. Pozyskiwana była w okresie od maja do października. Żywica ma właściwości antyseptyczne i antybakteryjne. Można nałożyć ją bezpośrednio na drobne skaleczenie, co zabezpieczy ranę i zatamuje krwawienie. Żywica sosnowa zmieszana ze smalcem od dawna używana była do leczenia wrzodów, oparzeń, trudno gojących się ran  i na ukąszenia owadów.   

Wykorzystywano ją kiedyś także do robienia zimowych pułapek na wrony (okolice Sanoka). Na spód papierowej tutki kładziono przynętę, wewnętrzne ścianki smarowano lepem z mąki, żywicy jodłowej i tłuszczu po czym wciskano ją w śnieg. Tutka przyklejała się do głowy ptaka sięgającego po przynętę i dezorientowała go. Ułowiony ptak wzbijał się pionowo w górę z tutką na głowie po czym opadał stając się łatwym łupem dla człowieka. Jeszcze na początku XX w. na wschodnich krańcach europejskiej części Wielkorusi stosowano płócienne szyby nacierane żywicą drzew iglastych. Na Uralu i Syberii słodka modrzewiowa żywica używana była jako guma do żucia. Wtórnym celem żucia żywicy było wybielanie zębów. 

Współczesne  wykorzystanie się żywicy?

Obecnie żywice wykorzystywane są w farmakologii jako lekarstwa lub składniki do produkcji lekarstw. Z niektórych żywic produkuje się naturalną kalafonię, szelak i terpentynę  (stosowane m.in. do wyrobu farb i lakierów). Poza tym żywice to surowiec do produkcji narkotyków, kosmetyków klejów, laminatów, wymieniaczy jonowych, tworzyw izolacyjnych, środków impregnujących, części maszyn, przedmiotów codziennego użytku itd. Nie można zapomnieć także o kopalnej żywicy czyli bursztynie, który ma szerokie zastosowanie w jubilerstwie.

 /Dorota Matela/

Literatura: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Warszawa 1967; S. Głowacki, Lasy pachnące żywicą, 2004; https://naturalnienaturalni.pl/zywica-sosnowa-niezwykle-wlasciwosci-lecznicze-i-zapomniane-zastosowania/ ( dostęp z dnia 29.06.2020 r.)

 

.


powered by