Mleczarstwo

Rozbudowaną kolekcję gromadzoną niemal od początku istnienia Muzeum stanowi sprzęt związany z przetwórstwem mleka. Do najliczniejszych grupy w tym zakresie zalicza się zbiór maselnic do wyrobu masła, foremki do masła, wirówki do mleka oraz prasy do sera.

Maselnica wahadłowa na stojaku prawdopodobnie z Małopolski z 1. poł. XX w.
Obejrzyj galerię.

Maselnice (masielnice, maśnice) to pokaźny zbiór około 80 obiektów. Wśród nich wyróżnić można, najliczniej występujące, maselnice tłokowe, tzw. kierzynki (17 obiektów), oraz maselnice korbowo-skrzydełkowe (54 obiekty). Kierzynki pochodzą z terenu niemal całego kraju i reprezentują poszczególne typy. Znajdziemy tu kierzynki ceramiczne i drewniane, drążone i wykonane z klepek o różnych typach wierzchenków i bijaków w zależności od regionu, z którego pochodzą. Maselnice korbowo-skrzydełkowe pozyskane ze wszystkich niemal zakątków kraju podzielić można na maselnice skrzynkowe poziome (głównie wyroby rzemieślnicze) oraz maselnice beczkowe pionowe produkowane przez renomowane firmy, np. Miele, nierzadko z zachowaną oryginalnie malaturą. Obydwa typy charakteryzują się poziomym układem osi korbowo-skrzydełkowej. Zasadniczo są to maselnice drewniane, nieliczne maselnice wyposażone są w pojemnik szklany o pojemności ok. 2–3 litrów. Poza wymienionymi, mniej liczne, ale istotne ze względu na prezentowaną konstrukcję, są maselnice bębnowe (6 obiektów), beczkowe i wahadłowe (po 3 obiekty) oraz jedna, pochodząca z Kaszub, maselnica kołyskowa na biegunach. Wśród maselnic beczkowych dwie to duże maselnice folwarczne typu „Wiktoria”, a jedna to maselnica gospodarska firmy Miele przywieziona do Polski w okresie okupacji. Maselnice bębnowe to głównie maselnice blaszane o nieruchomiej łopatce i obracającym się bębnie. Jedna wykonana została z klepek drewnianych. Pośród maselnic wahadłowych dwie to maselnice zawieszane pod powałą chaty i jedna zamocowana na postumencie. W zbiorach posiadamy powojenną maselnicę przemysłową o napędzie elektrycznym oraz kilka niesklasyfikowanych powyżej.

Foremki do masła z pocz. XX w.
Obejrzyj galerię.

Maselniczki do formowania masła pełniły w przeszłości oprócz funkcji dekoracyjnej także rozliczeniową: kwartki, półfontki (ok. 250 g). Kolekcja liczy ponad 50 obiektów. Wiele z nich posiada motywy kwiatowe. Do najbardziej interesujących zaliczyć można maselniczki o kształcie muszli, maselniczkę firmową „Diabolo”, maselniczkę z napisem „Masło deserowe” oraz te z wydrążonym napisem 250 gr. Uzupełniają je drewniane formy do formowania masła w kostki.

W muzealnej kolekcji znajduje się około 25 wirówek do oddzielania śmietanki od mleka. Wyprodukowane zostały przez największych producentów tego typu sprzętu: Diabolo, Alfa Laval, Miele, Westfalia, Perfect. Najstarsza w muzealnych zbiorach jest unikatowa wirówka folwarczna na oryginalnej lanej podstawie wyprodukowana w latach 80. XIX wieku przez firmę „de Laval Separator & Co.” z Nowego Jorku. Większość zgromadzonych separatorów to urządzenia wyprodukowane w okresie międzywojennym, wykorzystywane w gospodarstwach chłopskich oraz małych spółdzielniach. Pojedyncze egzemplarze to np. wirówki hermetyczne o działaniu ciągłym z okresu po drugiej wojnie światowej.

Prasy do odciskania serwatki podczas produkcji sera twarogowego to głównie drewniane prasy klinowe oraz prasy składające się z desek ściskanych śrubą lub obciążanych kamieniem. W kolekcji znajdują się też obiekty nietypowe, jak np. prasa o kształcie przypominającym gąsienicę czołgu.

Osobną grupę sprzętu mleczarskiego stanowią przedmioty związane z produkcją serów owczych. Zaliczyć tu można gielety, puciery, szafliki, obońki, faski, czerpaki, kotły miedziane oraz foremki do sera.

Wśród pozostałych eksponatów na wyróżnienie zasługują garnki i odstojniki do oddzielania śmietanki metodą podstojową, pasteryzator do mleka „Baltic”, wygniatarka do masła, chłodnice do mleka, w tym firmy „Astra”, wirówki Gerbera do oznaczania zawartości tłuszczu w mleku czy konew drewniana z okolic Gostynia.

/Anna Grześkowiak-Przywecka/


powered by