Melioracja i torfiarstwo

Melioracja

Historia melioracji regulujących stosunki wodno-powietrzne gleb datuje się już od tysięcy lat. W Polsce pierwsze dane o pracach melioracyjnych pochodzą z XII i XIII wieku. W latach 1965–66 Muzeum przejęło bogate zbiory ręcznych narzędzi melioracyjnych od Powiatowego Przedsiębiorstwa Robót Wodno-Melioracyjnych w Wągrowcu. W skład kolekcji wchodzą szpadle lekko wklęsłe do usuwania wierzchniej warstwy ziemi i specjalistyczne narzędzia, w rodzaju spiczastego topora, do rozbijania twardej skorupy glebowej. Do pogłębiania wąskich rowków służyły łopaty o zwężającym się ostrzu, a do nadziewania i układania rurek na dnie rowków używano haków drenarskich. Sączków drenarskich, wykonanych z wypalanej gliny, Muzeum przejęło prawie 40 sztuk – o średnicach od 7 do 21,5 cm. Służących zaś do zbierania wody z sączków i odprowadzania jej do rowu lub strumienia, tzw. zbieraczy betonowych, mamy 2 sztuki. Z Wągrowca przekazano nam także, pochodzące z przełomu XIX i XX w., dwa dębowe okute młoty, służące do wbijania pali przy budowlach wodnych, i równie stary fragment deszczowni z cienkościennych rur żeliwnych łączonych szczelnymi złączami typu Perrota. Jeszcze w latach 60. Muzeum zakupiło na Pomorzu w Kartuzach przepompownię wody w formie drewnianego koryta, która została wykonana w 1890 roku. Nieco młodsza, ale sprzed 1914 r., jest metalowa przepompownia przekazana w 1991 r. przez PGR Murzynowo. Była ona przeznaczona do pompowania wody z rowu zbieracza poprzez wał ochronny na rozlewisko Warty. W latach 70. do 90. Muzeum uzupełniało kolekcję narzędzi ręcznych, kupując od prywatnych osób charakterystyczne drenarskie szpadle, łyżkę do układania sączków i szufelkę do oczyszczania dna rowów drenarskich. Zespół Szkół Rolniczych z Poznania w 1983 r. przekazał komplet dodatkowych narzędzi, niezbędnych przy pracach melioracyjnych: krzyż niwelacyjny, łatę z poziomicą, ubijak i inne. W warsztatach powyższej szkoły wykonano pogłębiacz belgijski do drenowania kreciego – na podstawie wzoru z 1859 r. Tego typu pługi produkowane były przez firmę Cegielskiego w Poznaniu. W zbiorach muzealnych znajduje się także pług melioracyjny z lat 60. XX w., służący do wyorywania rowów i układania sączków z tworzyw sztucznych. Uzupełnieniem obszernego działu melioracji są liczne modele i makiety przekazywane z warsztatów szkolnych i zakupione od osób prywatnych. Najciekawsze z nich to: model wiatraka czerpakowego z Orłowa, mnich drewniany, koło do podnoszenia wody, akwedukt i model pionierskiej deszczowni Władysława Szczepkowskiego z 1909 r. Duże walory edukacyjne mają makiety przedstawiające sposoby osuszania gruntów uprawnych, zakupione w 1966 r. Zostały one wykonane na podstawie ilustracji z XIX-wiecznego podręcznika.

 

Torfiarstwo

Nierozerwalnie z tematem melioracji wiąże się torfiarstwo. Pokłady torfu tworzą się pod wodą lub na gruntach przesyconych wodą. Przed eksploatacją torfowiska na opał i ściółkę należy go odwodnić. Kolekcja narzędzi związanych z torfiarstwem jest bardzo skromna, liczy 23 sztuki. Eksponaty pochodzą głównie z Pomorza, kilka z Wielkopolski i kieleckiego. Prawie wszystkie nabytki zostały podarowane lub zakupione od osób prywatnych, głównie w latach 1975–76, w latach 80. i 90. przybyło dodatkowo 7 szt. Do najprostszych narzędzi służących do wydobywania torfu należą szerokie motyki (2 szt.) i łopaty (2 szt.). Ze specjalistycznych narzędzi, którymi odcinano cegiełki torfu, pozyskano 2 tasaki i 6 noży zwanych „wycinakami”. Trzy z nich, podarowane przez A. Korczyńskiego z Kluk, datowane są na 1930 rok. Muzeum nabyło także, głównie z terenu Wielkopolski, kilka torfiarek ręcznych do wycinania słupów torfu płytko zalegającego. Wydobyty torf często przerabiano w dołach, by nadać mu większą ścisłość, a tym samym kaloryczność przy spalaniu w piecach. Taki szarpany i gnieciony torf wlewano potem do odpowiednich form i pozostawiano do wyschnięcia. W zbiorach znajdują się dwie drewniane formy do torfu na 24 cegły, wykonane w gospodarstwie Krzyżówko niedaleko Międzychodu. Zakład Torfowy Chlebowo (koło Ryczywołu) w 1993 r. przekazał  Muzeum kopaczkę do torfu systemu Brzozowskiego, datowaną przed 1939 r. Z dwudziestolecia międzywojennego pochodzi także maszyna do kopania torfu konstrukcji stalowej wieżowej. Wydobywała ona torf do głębokości około 5,5 m zarówno z pokładów suchych, jak i mokrych.

/Dorota Matela/

 


powered by