„Łyżwy” czy „łyżwa”

1. Łyżwy (para), nr inw. MNR T-271. Pochodzenie: Kluki (pow. słupski, woj. pomorskie), wyk. ok. 1914 r. Wytwórca nieznany
kliknij

Łyżwy wykorzystywano w miejscowościach położonych nad zbiornikami wodnymi.  

2. H. Pillati, "Zapasy łyżwiarskie na Wiśle", 1870 ("Tygodnik Ilustrowany")
kliknij

Z materiałów K. Moszyńskiego wiadomo, że łyżwy były narzędziami pochodzenia miejskiego. Świadczą o tym także ryciny przedstawione w "Tygodniku Ilustrowanym". 

 

 

 

 

 

Trochę historii...

Na wsiach wielkopolskich w XIX wieku łyżwy nie były zbyt powszechnie stosowane (Informator z pow. kępińskiego w 1961: „nie znano łyżew i nart, teraz są fabryczne”. Podobnie, w Pawłowicach, pow. leszczyński), choć łyżwy znane były już w epoce kamienia. Co ciekawe, stosowano wtedy narzędzia sporządzane z kości zwierzęcych. 

Na Pomorzu znaleziono narzędzia wykonane z kości udowej zwierząt, które przymocowywano  do obuwia sznurkami. Ten typ łyżew był znany i używany na Pomorzu Zachodnim aż do nowszych czasów (XIX w.). Również w Małopolsce na pocz. XX wieku chłopcy ślizgali się dla zabawy na podkładanych pod prawą stopę kośćmi zwierzęcymi. 

W czasach historycznych najstarsze znane łyżwy wykonywano z drewna, zaopatrzone były one w ostrze żelazne. 

Czy wiesz, kto jeździł na jednej łyżwie?

4. Łyżwa, nr inw. MNR PN-240. Pochodzenie: Wielkopolska, I poł. XX w.
kliknij

Dawniej używano łyżwy własnej roboty, były to sprzęty drewniane, drewno podbijano drutem. W Wielkopolsce dzieci robiły narzędzia z desek. Deskę strugano na kształt stopy, następnie podbijano ją drutami i przytwierdzano do niej rzemienie. Takie łyżwy ze zbiorów Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie przedstawiono na ryc. 1 (narzędzia podobnej konstrukcji z roku 1870 na ryc. 2. "Zapasy łyżwiarskie na Wiśle"). Na ryc. 3 (A. Kędzierski, "Zabawa na lodzie w Łazienkach", 1883) możemy rozpoznać już inny typ łyżew. Zachowane opisy łyżew pochodzą także z innych regionów, między innymi w 1961 roku łyżwy opisał W. Łęga w „Ziemi chełmińskiej”. 

Młodzieży wiejskiej nie zawsze było stać na wykonanie pary łyżew, z reguły więc używano jedną łyżwę, przypinaną do jednej nogi, podczas gdy drugą nogą odpychano się. Takie wyrabiane łyżwy miały najczęściej jednolity kształt, różniły się tylko sposobem przypinania do nogi (sznurki, paski rzemienne). W Wielkopolsce wykonywane sprzęty określano najczęściej nazwą: „łyżwa” (cały teren) lub „użew” (pow. turecki), ponadto: „klinki” lub „kopytka” (dla powiatów wschodnich). 

Oprócz dokumentacji ikonograficznej o łyżwach można znaleźć także informacje w różnych czasopismach. 

„Przed świętami” 

Pod takim tytułem „Dobra Gospodyni” z 1932 (1 XII 1932, s. 8) opisuje przygotowania do świąt Bożego Narodzenia: „Już w powietrzu daje się odczuć jakąś zmianę. Czuje się, że zbliża się wielka, radosna chwila – Gwiazdka. Już Wam serduszka radośnie pukają oczekiwaniem, prawda? W domu ruch też większy, niż zwykle, bo więcej zajęcia i roboty. Nie trzeba starszym zawadzać, kręcić się pod nogami, bo by się może i szturchańca jakiegoś oberwało”.

Radzi więc „Dobra Gospodyni” dzieciom: „Może niedługo zacznie się miła rozrywka na lodzie. Pamiętajcież dzieci o tem, by zachowywać ostrożność i nie narażać się na niebezpieczny wypadek. Tyle ich się co rok zdarza na lodzie, więc – baczność! Nie należy dla igraszki lekkomyślnie narażać zdrowia i życia. Raz jeszcze: „Wesołych świąt” i pozdrawiam Was serdecznie dzieci kochane”. 

Dalsza część historii… 

W miarę postępu technicznego zaczęto produkować łyżwy stalowe. W latach 50. XX wieku na wsiach weszły w użycie łyżwy mocowane do butów, dwa typy, które przykręcano na żabkę (takie łyżwy znajdują się również w zbiorach Muzeum – napiszemy o nich innym razem). Różniły się one między sobą miejscem mocowania. 

Łyżwy były wtedy używane wyłącznie przez dzieci. Jak opowiadali informatorzy z Pawłowic, B. Raburska i B. Kołodziej: „Po drugiej wojnie światowej zimą łyżwy stosowali głównie chłopcy, były one żelazne i przykręcane do trzewików. W obcasie znajdowała się dziura, do której przykręcano żabkę, paski rzemienne prowadzono z przodu”. Inny z informatorów, K. Chudziński, używał rzadko łyżwy na żabkę, stosował je, lecz tylko przez kilka lat, pod koniec lat 50. XX wieku. 

Z czasem zaczęto stosować łyżwy „holenderki” - figurówki”, skonstruowane ze specjalnych butów połączonych na stałe z łyżwami. Łyżwy do jazdy figurowej wynalazł mistrz świata - Szwed U. Salchov (1877-1949), a udoskonalił i wynalazł narzędzia do jazdy szybkiej Rosjanin A. Panszyn. 

/Maria Walkowiak/

 

 

Bibliografia:

1.J. Burszta, „Transport i komunikacja”, [w:] „Kultura ludowa Wielkopolski”, J. Burszta [red.], Poznań 1964, t. 2.

2.K. Moszyński, „Kultura ludowa Słowian”, t. 1, Kultura materialna, Kraków 1929. Wyd.2, Warszawa 1967.

3.Własne wyjazdy terenowe (wywiady). 


powered by