Krzesło angielskie wg. projektu Thomasa Chippendale’a.

Bogini Matka , Muzeum w Ankarze, Turcja ok. 6 tys. lat p.n.e. fot. Wikimedia
Kliknij!

 

Konstrukcja zbliżona wyglądem do krzesła/fotela, znana była już od czasów starożytnych. Krzesło takie, przedstawiane było wówczas niemal wyłącznie jako tron, nadający osobie w nim zasiadającej niezwykłą rangę. Świadczyło o posiadaniu przez nią władzy i nadzwyczajnych mocy. Na tronie zobaczyć było można neolitową Wielką Boginię, egipskich władców i kapłanów, bóstwa greckie, mykeńskich władców, czy rzymskich sędziów. Także w okresie Średniowiecza malowano i rzeźbiono wizerunki Trójcy Świętej, postaci biblijnych czy Matki Boskiej na krześle/tronie, podkreślając w ten sposób ich wyjątkowość.

Krzesło w rozumieniu współczesnym – jako przedmiot przeznaczony do siedzenia - upowszechniło się w Europie w okresie nowożytnym. Wcześniej używano w tym celu stołków i ław – drewnianych lub kamiennych.

Najpopularniejsze od XV do XVII w tym czasie były tak zwane krzesła nożycowe. Ich nogi formie wygiętych, krzyżujących się drewnianych listew układały się w kształt litery X.  Od wczesnego baroku wygląd krzesła zmienia się – najczęściej jest wyższe, masywniejsze, wyposażone w dłuższe oparcie. Całość konstrukcji wznosi się na czterech nogach wzmocnionych łączyną w kształcie litery H.

XVIII wiek przyniósł w meblarstwie ogromną rozmaitość kształtów, konstrukcji i pozaeuropejskich kultur a wraz z nimi wielość stylów związanych z poszczególnymi państwami i ich władcami.

Takie właśnie krzesła znajdziecie je Państwo w jadalni i bibliotece szreniawskiego Pałacu. Krzesła wykonano w I połowie XX w. mając za wzór niemal 300 - letnie projekty angielskiego stolarza - artysty – Thomasa Chippendale’a.

Chippendale jako jeden z setek uzdolnionych rzemieślników - stolarzy, pracował w Londynie, we własnym warsztacie meblarskim od 1749 r. Londyn był w tym czasie nie tylko stolicą imperium brytyjskiego, ale także - wraz z Paryżem – stolicą ówczesnego zachodniego świata. W tym tętniącym życiem mieście dynamicznie rozwijał się angielski przemysł a wraz z nim - tamtejsza klasa średnia. Nową warstwę społeczną tworzyli już nie tylko przedsiębiorczy arystokraci, ale także szybko bogacący się, wykształceni kupcy, prawnicy czy artyści. Wszyscy oni poszukiwali lub zlecali budowę reprezentacyjnych rezydencji, które miały świadczyć o ich wysokiej pozycji społecznej i towarzyskiej.

W związku z tym ogromnie zwiększyło się zapotrzebowanie na meble, dywany, lustra, wszelkiego rodzaju tkaniny i coraz bardziej wyrafinowane przedmioty codziennego użytku. Dotychczas kupno mebli, oparte było na indywidualnej relacji rzemieślnik/mistrz – zamożny zamawiający. Od połowy XVIII w nabywanie  wszelkich sprzętów domowych coraz częściej przenosiło się do warsztatów i sklepów, w których na kupujących czekały specjalne katalogi. Zawierały one ryciny kilkudziesięciu rodzajów mebli i wzornik dekoracji. Swobodnie ich dobieranie umożliwiało urządzenie jadalni, gabinetu czy salonu. 

To właśnie Thomas Chippendale był twórcą pierwszego takiego katalogu. Wydany w 1754 roku pod tytułem „The Gentelmen and Cabinet-Maker’s Director” zawierał 160 tablic z doskonale rozrysowanymi detalami krzeseł, stołów, szafek, szaf zegarowych, biurek i wielu innych niezbędnych w domu przedmiotów. Katalog doskonale się sprzedawał - za życia autora wydrukowano jeszcze dwa jego wznowienia - w 1755 i 1762 r.

Według popkulturowych przekazów „najwybitniejszy angielski artysta – stolarz”, urodził się w 1718 roku w miasteczku Otlay. W wieku 9 lat przeniósł się z rodzicami do Londynu, a w 1749 założył wraz ze wspólnikiem Jamsem Ramie warsztat – pracownię stolarską. Zatrudniał w nim ok. 50 pracowników. Dwukrotnie żonaty, dochował się dwanaściorga dzieci. Sławę przyniosła mu, prócz wydania wspomnianego katalogu, także znakomita jakość i modne wzornictwo wytwarzanych mebli.

 

W swoich meblarskich projektach autor wykorzystywał między innymi motywy rokokowe – najczęściej ornament rocaille - i przejętą z meblarstwa chińskiego dekorację ażurową w postaci przecinających się listew, tworzących kratę. Jak większość stolarzy - artystów II połowy XVIII w., Chippendale pracował w drewnie mahoniowm, które - niezwykle giętkie i wytrzymałe - zastąpiło popularny na Wyspach dąb. Przywożono je z kolonii, przede wszystkim z San Domingo, Kuby i Haiti.

Pośród wielu rodzajów krzeseł zaprojektowanych przez Chippendale’a jednym z najbardziej popularnych było tzw. ribband – back chair, z angielskiego:  ribband – wstążka). Miało ono charakterystyczne ażurowe oparcie w formie przeplatających się ze sobą stylizowanych wstęg/listew. Łagodnie gięte przednie nogi - tzw. kabriolowe - ozdabiano w górnej części rokokowymi ornamentami, a ich stopkę rzeźbiono w formie zwierzęcych łap. Siedzisko takiego krzesła jest płaskie, często bez wyraźnie zaznaczonego tapicerowania – jego wysklepienie i nałożenie materiału wymagało specjalnych umiejętności i odpowiedniej technologii, które upowszechniły się dopiero pod koniec XVIII w.

 

Krzesła szreniawskie, wykonane w stylu chippendale, pochodzą z I połowy XX w. Powstały z politurowanego drewna orzechowego. W obu pomieszczeniach – jadalni i bibliotece - kabriolowe nogi krzeseł zakończono bardzo popularną w połowie XVIII w. stopką o formie kuli w zwierzęcych - orlich - szponach. Siedziska są współcześnie tapicerowane. Różnice miedzy nimi widać w sposobie dekoracji oparć:

- w krzesłach, znajdujących się w jadalni zaplecek rzeźbiony jest w kształcie szerokiej wazy utworzonej z przeplatających się wstęg/listew

- krzesła biblioteczne mają oparcie złożone z fantazyjnych, wielokrotnie przeplatających się wstęg ozdobionych płaskorzeźbionymi kwiatami.

 

Eleganckie, harmonijnie w proporcjach meble, zaprojektowane przez Thomasa Chippendale’a, po krótkim okresie zapomnienia w początkach XIX w., wróciły do łask brytyjskiej klasy średniej. W krajach angielskojęzycznych stały się symbolem zamożności i dobrego gustu - krzesła w stylu Chippendale’a można na przykład znaleźć w pomieszczeniach Białego Domu w Waszyngtonie. Popularne były także na ziemiach polskich już w XVIII w., gdzie zwano je „meblami angielskimi” i chętnie kupowano do posiadłości arystokracji i ziemiaństwa – używano ich np. w Wilanowie i Nieborowie. W latach 30. XX w. w całej Europie kolejny raz powróciła moda na ich wytwarzanie. Powstawały, także w Polsce, komplety jadalniane – bufety, kredensy, stoły, krzesła, a także witryny, komody, biurka i stoliki z charakterystycznymi giętymi nóżkami i „zwierzęcymi” stópkami.

Sam mistrz, mimo meblarskich sukcesów artystycznych i popularności katalogu nie mógł cieszyć się długo spokojnym życiem i  sukcesem finansowym. Wielu nabywców także z najzamożniejszych angielskich rodów, nie płaciło mu za wykonaną pracę, długi oddawano z opóźnieniem a opłaty sądowe za wytoczone sprawy wymagały dodatkowych pieniędzy. Wszystko to doprowadziło pracownię Chippendale’a na skraj bankructwa. „Nie mam ani gwinei, żeby zapłacić jutro moim ludziom” – zapisał poruszony.

Umierając w 1779 roku, zostawił po sobie zaledwie „28 funtów 2 szylingi i 9 pensów – nie starczyłoby na mosiężne okucie z jego salonu wystawowego”.

Współcześnie jego meble warte są miliony funtów.

 Ewa Wieczorek - Konieczyńska

 

Korzystałam z:

B. Bryson, W domu. Krótka historia rzeczy codziennego użytku – cytaty.

I. Grzeluk, Słownik terminologiczny mebli.

A. Disertori, Meble XVIII w.

Antyki, wyd. Muza

The lasting legacy of Thomas Chippendale „Apollo, International Art. Magazine” VI/2018   

 


powered by