Kij, laska, a może "kostur"

Najprostszymi narzędziami komunikacji pieszej (jak i transportu nasobnego) w kulturze ludowej były kije. Używanie kijów i lasek było powszechne; laski wykorzystywane były do przenoszenia tobołków z żywnością oraz do przenoszenia obuwia w czasie wędrówek pieszych. W Wielkopolsce dawniej wędrowali tak słudzy i wyrobnicy, czy też żebracy. 

Ryc. 1. J. Kossak, Pielgrzymi w drodze („Tygodnik Ilustrowany”)
Zobacz galerię.

Ryciny w literaturze przedstawiają rzemieślników na wędrówkach, niosących na kijach tobołki lub węzełki (Ryc. 1-3). W środkowej Europie na znacznych obszarach jeszcze w pierwszej połowie XX wieku mężczyźni, a czasem także i kobiety, przenosili węzełki z prowiantem, zakupami, kosze, torby z płodami rolnymi czy leśnymi. W ten sposób noszono też wierzchnie ubranie. Węzełek kobiety najczęściej niosły w ręku, a mężczyźni na kiju. Podobnie, obuwie kobiety przenosiły w rękach. 

W roku 2002 w Pawłowicach (pow. leszczyński, woj. wielkopolskie) nie pamiętano już o tym sposobie transportu. Informatorka B. Raburska nie pamiętała już ani kija, ani tobołka. W innych regionach węzełki zachowały się dłużej. Z czasem zaczęto wykorzystywać laski zakupione w mieście. 

Od czasów opisywanych przez O. Kolberga do końca XX wieku w zakresie komunikacji pieszej i transportu siłami ludzkimi zaszły duże zmiany. Niektóre narzędzia, w tym kostury zanikły. Jednak laski pasterskie, jedne z najprostszych przyrządów do podróży pieszej, zachowały się do dziś i sporadycznie są wykorzystywane nadal przy wypasie owiec.

Zupełnie nową modą w Polsce jest nordic walking, czyli maszerowanie ze specjalnymi kijkami. 

Jakie nazwy stosowano? 

Jak już podano wcześniej, najprostszymi przyrządami wykorzystywanymi w podroży pieszej były kije lub laski pasterskie, nazywane też „kosturami”, wykonywane sposobem domowym. Takie urządzenie opisał w roku 1907 Z. Gloger w „Budownictwie drzewnym i wyrobach z drzewa w dawnej Polsce”: „Kosztur, kostur - kij długi noszony przez wędrowców lub pasterzy, miewał niekiedy rączkę kościaną i od niej nazywany bywał także kościeniem”. 

Kiedy zakładano obuwie? 

Użycie kija i lasek powszechne w wędrówkach, nie tylko przez starszych, ale także wśród młodzieży wiązało się z chodzeniem boso. Buty zakładano dopiero u celu podróży, w mieście lub przed kościołem. Większą część podróży przenoszono je przywiązane na kiju. Kij wykorzystywano, więc nie tylko do podpierania, czy do przenoszenia tobołków z żywnością, ale także obuwia w czasie wędrówek pieszych. 

Kto wykorzystywał takie narzędzia?

Kije i kostury używali głównie mężczyźni. Informator ze Świecy (pow. ostrowski, woj. wielkopolskie): „laskę używali kawalerowie. Każdy miał, gdy szedł do kościoła. Zakupione sprawunki zawijał w chustkę i przywiązywał ją do laski, którą niósł potem wspartą na ramieniu”. Na materiałach ikonograficznych z kosturami przedstawieni są tylko mężczyźni, w tym na ryc. J. Kossaka Pielgrzymi w drodze (ryc. 1). Z kosturem przedstawiono też mężczyzn w „Przyjacielu Ludu” (Ryc. 2).

Sposób wykonania 

Ryc. 4. Fragment wystawy stałej „Historia transportu wiejskiego”. Kostury pasterskie, w tym kostur wykonany w kształcie wygiętej laski (nr inw. E-263/3 Krzyżkówko, pow. międzychodzki, woj. wielkopolskie). (paw. 13). Fot. M. Walkowiak
Zobacz galerię.

Kije, laski pasterskie, wykonywane były sposobem domowym, najczęściej z dębiny lub leszczyny. Sposób ich wykonania opisał J. Burszta: „koniec kija parzono we wrzącej wodzie, gięto go w półkole, zawiązywano sznurkiem i pozostawiano tak przez kilka dni. Po wyschnięciu uchwyt pozostawał na stałe zgięty”. 

W zbiorach muzealnych znajdują się proste kostury, które służyły jako środki komunikacji, ale również do podpierania, ponadto są też przedmioty mające kształt współczesnych lasek. Kostury te różnią się także kształtem: od prostego kija do wygiętej laski. Większość z nich ma drążki wykonane z samorodnego kawałka drewna, przechodzącego w wygięty uchwyt (Ryc. 4).

/Maria Walkowiak/

 

Źródła:

J. Burszta, Transport i komunikacja, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta [red.], Poznań 1964, t. 2. 

Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, Warszawa 1907, 1909.

O. Kolberg, Lud... W. Ks. Poznańskie, cz. 2. Kraków 1876. Reprint Wrocław–Poznań 1963.

Materiały z własnych badań terenowych. Polska 1981-2010. 

Penetracje terenowe. Pawłowice (pow. leszczyński, woj. wielkopolskie) 2002. 

Przyjaciel Ludu, czyli Tygodnik Potrzebnych i Pożytecznych Wiadomości, wydawany w Lesznie w latach 1834-1849.

„Tygodnik Ilustrowany”. Warszawa 1863-1867.


powered by