Eksponaty produkcji fabryki Hipolita Cegielskiego w Poznaniu w zbiorach Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie

Fabryka Hipolita Cegielskiego to jedna z najbardziej znanych i największych polskich fabryk produkujących narzędzia i maszyny rolnicze. Około 1850 roku Hipolit Cegielski założył przy ulicy Butelskiej (dzisiejszej Woźnej) warsztaty naprawcze narzędzi rolniczych, w których szybko uruchomiono produkcję prostszych narzędzi i maszyn dla rolnictwa. W roku 1939 produkcję przerwał wybuch wojny. W okresie między tymi datami wyroby fabryki Hipolita Cegielskiego trafiały w sporej liczbie na polską, a głównie wielkopolską wieś.

Fabryka założona przez Cegielskiego mimo dużych trudności – takich jak ograniczony dostęp do tanich kredytów, powtarzające się kryzysy gospodarcze, tak charakterystyczne dla XIX-wiecznego kapitalizmu, bariery celne odgradzające zakład od naturalnych rynków zbytu na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego, konkurencja ze strony nowoczesnych niemieckich zakładów – nieustannie się rozwijała. Rozwój ten był wymuszony sytuacją gospodarczą, która zmuszała właścicieli do coraz nowych inwestycji – zakład był rozbudowywany, a asortyment produkcji stawał się niezwykle szeroki. W roku 1855 Hipolit Cegielski nabywa „warsztat fabryki machin z wszelkimi pozostałościami” na ulicy Koziej. Na bazie warsztatu powstaje „Fabryka Machin i Narzędzi Rolniczych”. Rozwijający się zakład rozszerzył asortyment wyrobów o całą gamę bardziej skomplikowanych wyrobów: młocarń, torfiarek, siewników czy żniwiarek. W 1859 roku nastąpiło kolejne przeniesienie fabryki w okolice ulicy Strzeleckiej, gdzie między innymi wybudowano „lejarnię”, czyli odlewnię żelaza i zainstalowano maszynę parową. Pozwoliło to na rozpoczęcie produkcji lokomobil parowych, która była kontynuowana aż do wybuchu II wojny światowej, a także stacjonarnych maszyn parowych montowanych w wielu zakładach przemysłu spożywczego takich jak krochmalnie, gorzelnie, olejarnie czy browary. Po śmierci założyciela fabryka dalej pracowała, choć warunki ekonomiczne stawały się coraz bardziej wymagające. Oczekiwania polskich klientów, na których skazany był zakład, a którzy żądali bardzo szerokiego asortymentu produktów, uniemożliwiały specjalizację, co negatywnie odbijało się na konkurencyjności fabryki. Także lokalizacja zakładu przy ul. Strzeleckiej, gdzie daleko było do linii kolejowych, a teren zagrożony był powtarzającymi się powodziami, sytuację tę pogłębiała. Ostatecznie po wielu problemach nowy i niezwykle nowoczesny zakład został wybudowany i uruchomiony we wsi Główna pod Poznaniem w roku 1913. Było to możliwe tylko dzięki przekształceniu w roku 1899 prywatnej firmy będącej własnością Stefana Cegielskiego w towarzystwo akcyjne. Zapobiegło to upadkowi fabryki i pozwoliło pozyskać nowy kapitał na jej rozwój. Był to jednak ostatni w historii fabryki okres, w którym produkcja dla rolnictwa była najważniejszą formą działalności. Lata I wojny światowej to realizacja rządowych zamówień na rzecz wojska, zaś okres powojenny to już zupełnie nowy rozdział w dziejach zakładu. W roku 1919 na wielką skalę zaczął się niemiecki Ostflucht, czyli ucieczka ze wschodu. W ciągu krótkiego czasu dziesiątki tysięcy Niemców z terenów przyznanych Polsce wyjeżdżały do Rzeszy, sprzedając swój majątek po dość korzystnych dla kupujących cenach. Dzięki temu i dzięki specyficznej sytuacji finansowej w kraju (wysoka inflacja) udało się wykupić kilka poniemieckich zakładów, m.in. odwiecznych i groźnych konkurentów: fabrykę J. Moegelina, i fabrykę braci Lesser. Nowe zakłady znacząco rozszerzyły asortyment produkcji i choć w I Oddziale we wsi Główna w dalszym ciągu produkowano narzędzia i maszyny rolnicze, to odgrywały one coraz mniejszą rolę w ogólnym bilansie firmy. Niewielkie ożywienie tej produkcji w końcu lat 1920. (obroty na maszynach rzędu 8 mln zł) skończyło się wraz z wybuchem wielkiego kryzysu. Spółka Akcyjna H. Cegielski (od 1927) stała się wielkim jak na owe czasy zakładem przemysłowym produkującym na potrzeby kolei, rozwijającego się przemysłu (także cukrowniczego), a w końcu, w latach 30. XX w., stała się ważnym zakładem produkującym uzbrojenie. Produkcja dla rolnictwa była stopniowo wygaszana jako nieperspektywiczna i nieopłacalna. Po II wojnie światowej produkcja maszyn rolniczych w Zakładach H. Cegielskiego nie była kontynuowana.

      W zbiorach Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie jako ważnej placówki zajmującej się muzealnictwem rolniczym, nie mogło zabraknąć narzędzi i maszyn produkcji tak zasłużonej fabryki. W naszych zbiorach zgromadzono kilkadziesiąt obiektów tego pochodzenia. Są to narzędzia uprawowe, maszyny do siewu i sadzenia, pielęgnacji roślin, zbioru plonów, młocarnie, silniki parowe i lokomobile parowe. Powstały w okresie od roku 1869 do lat 30. XX wieku. Zdecydowana większość z nich pochodzi z terenu Wielkopolski, co potwierdza fakt, że był to dla tych zakładów podstawowy rynek zbytu. Eksponaty pochodzące z Zakładów H. Cegielskiego można podzielić na kilka grup.

 

 

 

1. Narzędzia uprawowe

Dwa pługi ramowe dwuskibowe konne (nr inw. MNR T-3070 i MNR T-3111). Każdy posiada tabliczkę znamionową „H. Cegielski Towarzystwo Akcyjne w Poznaniu”. Są to pługi z systemem regulacji głębokości orki systemu „Correct” i odkładnicą kulturalną (cylindroidalną – o dolnej części wygiętej cylindrycznie, a górnej śrubowato ku przodowi). Wyprodukowane przed 1927 rokiem. Egzemplarz o nr. inw. MNR T-3111 z tyłu ma zamieszczone kółko podporowe. Oba pługi (tzw. ramowe dwuskibowce) to praktycznie kopie pługów fabryki A. Ventzki z Grudziądza (seria NPO), produkowanych od końcu XIX wieku. Były to niezwykle udane konstrukcje (słynny był przed wszystkim jednoskibowy pług Zwycięzca), z których słynęła grudziądzka fabryka i które były często kopiowane przez innych producentów.

 

Uniwersalny dwuskibowy pług ramowy konny „Rekord” (nr inw. MNR T-3090). Posiada regulację głębokości orki wymyśloną przez konstruktorów z Zakładów H. Cegielskiego. Ten bardzo udany wyrób był jednym z hitów sprzedaży. Konstrukcja pługa pozwalała na niezwykle precyzyjną orkę. Pochlebne recenzje można było znaleźć nawet w prasie niemieckiej, która doceniła prostotę narzędzia połączoną z wysoką jakością pracy. Pług posiada tabliczkę znamionową „H. Cegielski Towarzystwo Akcyjne w Poznaniu”.

 

Drapacz skaryfikator (nr inw. MNR T-4402) – narzędzie służące do uprawy zadarnionej gleby. Posiada pięć metalowych zębów umocowanych do metalowej ramy. Czas powstania – przed 1930 rokiem.

 

Wał gładki (nr inw. TR-5579) – przeznaczony do ugniatania łąk i pastwisk. Pierwotnie trójsekcyjny (tj. składający się z trzech wałów), obecnie zachowała się tylko jedna część. Wykonany z żeliwa, pusty w środku – przeznaczony do napełnienia wodą, co wydatnie zwiększało jego ciężar. Pierwotnie wał przeznaczony był do zaprzęgu konnego, później został przystosowany do ciągnięcia ciągnikiem. Posiada nadlew z napisem „H. Cegielski Towarzystwo Akcyjne” oraz znak firmowy HCP co wskazuje na fakt, że wyprodukowany został między  1921 a 1927 rokiem.

 

2. Maszyny do siewu i sadzenia

Znacznik dołownik (nr inw. MNR T-2888). Dołownik do ziemniaków trzyrzędowy konny systemu Sarrazina. Maszyna wyposażona jest w gwiaździste znaczniki łopatkowe, które obracając się wykopywały w roli dołki. Liczba łopatek mogła się zmieniać od 3 do 6, dzięki czemu można było regulować gęstość sadzenia. Także odległość miedzy rzędami można było zmienić przesuwając zespoły gwiaździste o 50-60 cm. Dołownik przystosowany był do zaprzęgu dwukonnego. Wydajność dzienna wg katalogu Grodzkiego z 1914 roku to 40 mórg, czyli około 22 ha. Maszyna posiada tabliczkę znamionową „H. Cegielski Towarzystwo Akcyjne”. Wyprodukowana około 1910.

 

Taczkowy siewnik do roślin drobnonasiennych (nr inw. MNR T-561). Siewnik szczoteczkowy służący do wysiewu koniczyny, lucerny i maku metodą rzutową. Wałek ze szczotkami wysiewającymi uruchamiany był prostą przekładnią łańcuchową. Na wieku skrzyni znajduje się tabliczka z dawną nazwą fabryki „H. Cegielski Posen. Maschinenbauanstalt & Eisen-Gieserei” (H. Cegielski Poznań. Fabryka Machin i Lejarnia Żelaza). Czas powstania – przed 1889 rokiem.

 

 

Konny siewnik rzędowy „Polonia” (nr inw. MNR T-3091). Posiada kołeczkowy aparat wysiewu, w którym ziarno wyrzucane jest przez ząbki osadzone na kółeczkach (tzw. kołeczki). Maszyna ma 11 przewodów nasiennych typu spiralnego. Siewniki „Polonia” produkowane były od 1925 roku w różnych wielkościach. Są jednym z ostatnich sukcesów konstrukcyjnych w dziedzinie konstrukcji maszyn rolniczych. Egzemplarz wyprodukowany przed 1930 rokiem.

 

 

3. Maszyny do zbioru ziemiopłodów

Grabiarka konna do zbioru siana i resztek pożniwnych (nr inw. MNR T-896 i MNR T-1489). Posiada tabliczkę znamionową „Tow. Akc. H. Cegielski Akt. Ges. Poznań – Posen”. Grabie mechaniczne to jedna ze specjalności fabryki Cegielskiego. Konstruktorzy opatentowali prosty, ale bardzo praktyczny mechanizm podnoszenia zębów przy pomocy dźwigni ręcznej i pedałów nożnych. Wydajność pracy to 10 ha w ciągu 10 godzin. Czas powstania – przed 1918 r.

Kopaczka konna do ziemniaków (kartoflarka) systemu Hardera (nr inw. MNR T-801). Kopaczka ta na początku XX wieku została uznana za najlepszą w konkursie zorganizowanym przez niemieckie Towarzystwo Rolnicze. Jej zaletą była stosunkowo mała waga – wymagała zaledwie dwóch silnych koni, co w porównaniu z wcześniejszymi typami kopaczek było olbrzymia zaletą. Także mechanizm wybierający ziemniaki z odpowiednio nachylonymi widłami (z drewnianym drążkami) i koszem ograniczał rozrzut ziemniaków, co pozwalało zmniejszyć liczbę ludzi potrzebnych do pracy. Dla porównania jej poprzedniczka kopaczka systemu Münstera wymagała 4 koni, 2 ludzi do zaprzęgu, 18 kobiet oraz dzieci do zbierania wykopanych ziemniaków. Kopaczka posiada na osłonie wału napędowego odrzutnika wymalowane logo „HCP” oraz napis „H. Cegielski Sp. Akc. Poznań”, co wskazuje na czas powstania obiektu – po 1927 r.

 

 

4. Maszyny omłotowe. Fabryka Cegielskiego była prawdopodobnie największym producentem młocarń na ziemiach polskich. Fabryka miała też bardzo dobrą opinię jeżeli chodzi o jakość tych maszyn i poziom techniczny, nieustępujące najlepszym produktom z zagranicy. Fabryka produkowała też znaczną liczbę typów i odmian młocarni. W związku z tym liczba młocarń, które trafiły do MNRiPR-S w Szreniawie też jest znaczna.

 

Młocarnia sztyftowa (nr inw. MNR T-1038). Bardzo popularny typ młocarni. Określenie „sztyftowa” pochodzi od mechanizmu młócącego składającego się z zębów, czyli właśnie sztyftów, przez które przechodzi niewymłócona słoma. Jej wielkość umożliwiała przeniesienie jej w miarę potrzeby w inne miejsce. Pierwotnie młocarnia ta była maszyną kieratową, a więc uruchamiana była przy pomocy siły mięśni konia. Solidność wykonania sprawiła, że przerobiono ją na napęd pasowy i uruchamiano przy pomocy silnika spalinowego. Czas powstania – przed 1930.

 

Młocarnia sztyftowa (nr inw. MNR TR-5209). Młocarnia tego samego typu co egzemplarz o nr. inw. MNR T-1038. Na obudowie bębna znajduje się napis „H. Cegielski T.A. POZNAŃ” pozwalający datować wykonanie obiektu na lata przed 1927 r.

 

Młocarnia sztyftowa (nr inw. MNR T-299). Młocarnia tego samego typu co egzemplarz o nr. inw. MNR T-1038  Z obu stron obudowy posiada napisy „H. Cegielski Sp. Akc. Poznań”. Młocarnia także przystosowana wtórnie do napędu pasowego. Czas powstania – 1927-1930.

 

Młocarnia szerokomłotna MKBC (nr inw. MNR T-3776). Ten typ młocarni wytwarzany był pierwotnie w zakładach „Gruse” w Schneidemühl (Piła). Po 1913 roku w zakładach Cegielskiego zmodernizowano konstrukcję tej młocarni i rozpoczęto jej produkcję, którą kontynuowano do 1920 roku. Napęd stanowił kierat na 2 do 4 koni. Młocarnie szerokomłotne miały tę zaletę, że dawały prostą i niepotarganą słomę, która można było dalej przerobić. Natomiast w młocarniach sztyftowych, czyli wąskomłotnych, słoma po wymłóceniu była potargana i połamana.

 

Młocarnia czyszcząca typu MPA-60 (nr inw. MNR T-1998). Jedna z największych maszyn produkowanych przez fabrykę H. Cegielskiego. Młocarnia tego typu także czyściła i segregowało ziarno. Duże rozmiary i związana z nimi duża wydajność pracy powodowały, że maszyna uruchamiana mogła być tylko przez maszynę parową – lokomobilę. Wytwórnia Cegielskiego po rezygnacji z produkcji maszyn rolniczych przez fabrykę Lilpopa, Raua i Loewensteina stała się jedyną fabryką na ziemiach polskich produkującą młocarnie parowe. Produkowane były dla dużych majątków i dla osób świadczących usługi omłotowe w okresie jesienno-zimowym. Posiada duże koła, co było istotne z uwagi na przewożenie do sąsiedniego majątku, i solidną dębową budowę korpusu. Na maszynie znajduje się znak firmowy HCP z napisem H. Cegielski Tow. Akc. Poznań oraz tabliczka z typem młocarni – A 60? x 24? (liczby te świadczą o wielkości roboczej bębna – szerokości i średnicy podanej w calach angielskich). Młocarnia posiada mechanizm młócący cepowy. Składa się on z bębna z umieszczonymi na nim listwami – cepami, które obracając się uderzają o kłosy dokonując procesu młócenia. Maszyna mogła młócić wszelkie rodzaje zbóż i rośliny drobnonasienne. Wyprodukowana w 1924 roku.

 

Młocarnia czyszcząca szerokomłotna (nr inw. MNR T-1036). Podobnie jak poprzednia, jest to młocarnia parowa z bębnem młócącącym typu cepowego, przetrząsaczem do słomy, sitami, wentylatorem i małym tryjerem do czyszczenia i sortowania ziarna. Wszystkie części robocze poruszane są za pomocą przekładni pasowych napędzanych lokomobilą. Maszyna posiada tabliczkę z logo HCP oraz napisem „H. Cegielski Tow. Akc. Poznań co wskazuje na powstanie obiektu w latach 1921-27.

 

5. Kieraty

Fabryka Cegielskiego jako pierwsza produkowała seryjnie kieraty (zwane także maneżami lub kołowrotami). Szybko okazało się, że na ten potrzebny w każdym gospodarstwie sprzęt jest duże zapotrzebowanie, powstała więc ogromna konkurencja. Pierwsze kieraty, tzw. górne, miały konstrukcję drewnianą i używane były do napędu zakładów przemysłu rolno-spożywczego, manufaktur i maszyn omłotowych. Pod koniec XIX wieku masowo budowano odlewnie żeliwa, dzięki którym rozpoczęto produkcję metalowych kieratów dolnych. Ocenia się, że na ziemiach polskich pod koniec XIX wieku istniało około 105 producentów różnego typu kieratów. Praktycznie każdy producent sprzętu rolniczego oferował także kieraty. Były one powszechnie używane do lat 60. XX wieku.

 

Kierat czterokonny (nr inw. MNR T-1037) typu ochronnego, o zabudowanych przekładniach zębatych. Posiada możliwość zamontowania czterech dyszli, do których można zaprząc cztery konie. Urządzenie służyło do napędu maszyn rolniczych o dużym zapotrzebowaniu mocy, najczęściej młocarni czyszczących, sieczkarni lub dużych śrutowników. Czas powstania – przed 1930 r.

 

Kierat pałąkowy (nr inw. MNR T-2037). Jest to szybkoobrotowy kierat na cztery konie służący do napędzania maszyn rolniczych przystosowanych do wysokich obrotów i maszyn posiadających duże zapotrzebowanie na moc, takich jak młocarnie, śrutowniki, piły tarczowe. Czas powstania – 1897 r.

 

 

6. Silniki parowe

Stacjonarna maszyna parowa (nr inw. MNR T-4454). Ta pozioma maszyna parowa służyła do napędu urządzeń w gorzelni Wąsowo. Napęd po budynku rozprowadzany był pasowo za pomocą wałów z kołami pasowymi zwanych pędniami. Źródłem energii była para wodna wytwarzana we własnej kotłowni, która także parowała surowiec do wytwarzania spirytusu. Czas powstania – 1901 r.

 

Stacjonarna maszyna parowa (nr inw. MNR T-2621) – jest to najstarszy eksponat wyprodukowany w fabryce H. Cegielskiego w 1869 r. znajdujący się w zbiorach Muzeum. Maszyna napędzała urządzenia w gorzelni Ocieszyn. 

 

Stacjonarna maszyna parowa (nr inw. MNR T-3750) – odlana z żeliwa. Posiada cylinder o średnicy 30 cm i skoku tłoka 50 cm. Koło zamachowe o średnicy 220 cm. Silnik napędzał urządzenia gorzelni w Roszkowie. Czas powstania – 1915 r.

 

Pionowa maszyna parowa (nr inw. MNR T-1193). Nietypowa, używana głównie na tzw. „parowcach”. Nie posiadała koła pasowego, ponieważ wał korbowy był na stałe połączony sprzęgłem z wałem pędni. Maszyna napędzała urządzenia gorzelni w Trzebawiu.

 

7. Lokomobile parowe 

Od roku 1860 fabryka Hipolita Cegielskiego rozpoczęła produkcję przewoźnych lokomobil parowych, których moc wynosiła 4-8 KM. Pierwsze próby napędu młocarni odbywały się w podpoznańskich majątkach Gola, Pomarzanowice, Krześlice. W roku 1865 pierwszej ulicznej próbie w Poznaniu poddano samobieżną lokomobilę parową. Zakłady Cegielskiego kontynuowały wytwarzanie lokomobil do końca okresu międzywojennego.

 

Przewoźna lokomobila parowa (nr inw. MNR T-1943). Przeciągana w miejsce pracy końmi lub wołami, używana była do napędu maszyn rolniczych w majątku Nietuszkowo koło Chodzieży. Wytwarzała ciśnienie pary 10 atm. Posiada tabliczkę z napisem H. Cegielski Tow. Akc. Poznań. Czas powstania – 1924 r.

 

Samobieżna lokomobila parowa (nr inw. MNR T-2345) o mocy 40 KM przy 400 obrotach na minutę. Lokomobila poruszała się z prędkością maksymalną 12 km/h i mogła ciągnąć na płaskiej drodze ładunki o masie 60 t. Zużywała dziennie podczas pracy 500 kg węgla i 3 tys. litrów wody. Masa lokomobili wynosi ok. 9500 kg. Maszyna używana była jako usługowy zestaw parowy do orki w okolicach Chomęcic. Wyprodukowana w fabryce H. Cegielski Tow. Akc. Poznań w 1919 r. 

Warto podkreślić, że lokomobila ta zwana „Hipoliną” jest pierwszym tego typu obiektem w kraju całkowicie zrewaloryzowanym. W 2005 r. firma „Interlok” sp. z o.o. w Pile przywróciła lokomobili jej pierwotną sprawność techniczną. W kwietniu 2006 r. maszyna wróciła do Muzeum w Szreniawie i po raz pierwszy zaprezentowała się publiczności 30 lipca podczas festynu „Niedziela w Muzeum”. 

 

Opracował: Rafał Cierzniak, ś.p. Romuald. Klawe


powered by